پشت پرده بهار پُربارش؛ چرا مخازن هنوز خالی‌اند؟ / ۳۵ میلیون نفر در منطقه پرخطر

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، گزارش‌های تجمیعی از ابتدای سال آبی تا ۳۱ فروردین نشان می‌دهد که شبکه سدهای کشور با ورودی ۲۸ میلیارد و ۲۲۰ میلیون مترمکعب به مرحله‌ای رسیده‌اند که از نظر عددی نسبت به سال گذشته رشد قابل‌توجه ۵۳ درصدی را تجربه کرده‌اند. با این حال این حجمِ ورودی، هنوز در حد میانگین ده‌ساله تثبیت نشده و تنها یک درصد کمتر از نُرم بلندمدت ایستاده است. این فاصله اندک، در نگاه اول بی‌اهمیت به نظر می‌رسد، اما در ادبیات مدیریت منابع آب معنایی روشن دارد: بارندگی‌ها به‌رغم افزایش، هنوز نتوانسته‌اند شکاف‌های ذخیره‌ای ایجادشده در دهه اخیر را جبران کنند.

مخازن نیمه‌پر؛ شکاف میان بارش و ذخیره

حجم فعلی آب موجود در مخازن سدها به ۳۰ میلیارد و ۶۲۰ میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی که نسبت به سال گذشته بهبود ۱۴ درصدی دارد، اما همچنان یک درصد پایین‌تر از متوسط ده‌ساله ثبت شده است. میزان پرشدگی در سطح ملی ۵۹ درصد برآورد شده و این یعنی ۴۱ درصد ظرفیت فعال ذخیره، خالی مانده است. در ساختار آبی ایران، چنین کسری، شاخصی از ناترازی میان الگوی بارش، ظرفیت نفوذپذیری حوضه‌ها و مدیریت برداشت در پایین‌دست تلقی می‌شود.

سدهای بحرانی؛ نقاط ضعف زیر پوست نقشه

اگرچه توزیع بارش در سال جاری تصویر بهتری نسبت به سال قبل ساخته، اما مخازن چند استان کلیدی همچنان در وضعیت شکننده قرار دارند. تهران، مرکزی، خراسان رضوی، قم، اصفهان و زنجان در زمره استان‌هایی هستند که سدهایشان نتوانسته از بارش‌های نیمه‌زمستان و ابتدای بهار بهره‌برداری مؤثر داشته باشد. این وضعیت به طور مستقیم بر پایداری تأمین آب شرب در شهرهایی چون تهران، کرج، مشهد، اراک، قم، اصفهان و یزد اثر گذاشته و بر اساس ارزیابی‌های تخصصی، وارد دوره «محدودیت‌های عملیاتی» شده‌اند؛ دوره‌ای که نیازمند بازنگری در الگوی مصرف و تنظیم دقیق‌تر توزیع است.

تهران و البرز؛ مهم‌ترین کانون‌های تنش آبی

تصویر سدهای تأمین‌کننده آب تهران و البرز در پایان فروردین نشان‌دهنده شکافی عمیق میان ظرفیت واقعی و ذخیره موجود است.

سد امیرکبیر با موجودی ۵۸ میلیون مترمکعب تنها ۳۲ درصد پر است؛ وضعیتی که نسبت به سال گذشته بهبود جزئی ۷ درصدی داشته، اما نسبت به میانگین ده‌ساله ۵۱ درصد افت را ثبت می‌کند. این عدد نشان می‌دهد ارتفاعات البرز هنوز نتوانسته‌اند بارش مؤثر برای احیای مخزن این سد را تأمین کنند.

سد لار؛ مخزنی با ۹۸ درصد ظرفیت خالی

در سوی دیگر، سد لار یکی از وخیم‌ترین شرایط آبی کشور را دارد. موجودی ۲۱ میلیون مترمکعب برای سدی در این ابعاد، به معنای ۹۸ درصد حجم خالی است. افت ۵۷ درصدی نسبت به پارسال و ۷۷ درصدی نسبت به ده‌سال بلندمدت، نشانگر شکست چرخه تغذیه مخزن است؛ چرخه‌ای که وابستگی مستقیم به بارش‌های سنگین و دیرهنگام ارتفاعات دارد و امسال چنین بارشی محقق نشده است.

طالقان و لتیان؛ دوگانه امید و هشدار

سد طالقان وضعیت مشابهی را نشان می‌دهد؛ تنها ۲۶ درصد پرشدگی و کاهش ۵۳ درصدی نسبت به سال قبل. فاصله آن با متوسط بلندمدت به ۶۷ درصد افت رسیده و این کاهش، بخش غربی شبکه آبرسانی به کرج و تهران را در معرض فشار جدی قرار داده است.

در مقابل، سدهای لتیان–ماملو وضعیت بهتری نسبت به سال گذشته دارند و با موجودی ۷۷ میلیون مترمکعب رشد ۶ درصدی را ثبت کرده‌اند. اما این سدها نیز با ۵۷ درصد افت نسبت به میانگین ده‌ساله روبه‌رو هستند؛ رقمی که نشان می‌دهد بهبود سالانه هنوز توان جبران انباشت خشکسالی را ندارد.

بارش‌ها؛ افزایش ظاهری، رسوب ناکافی در منابع

ارتفاع ریزش‌های جوی از ابتدای مهر تا ۳۰ فروردین ۲۱۱.۲ میلی‌متر ثبت شده که از میانگین ۲۰۷ میلی‌متری درازمدت بالاتر است و نسبت به سال گذشته جهشی محسوب می‌شود. اما بخش عمده این بارش‌ها یا در ماه‌های ناموثر رخ داده یا در قالب رگبارهای سریع با نفوذ کم بوده است؛ پدیده‌ای که باعث می‌شود بخشی از بارش به‌جای نفوذ در سفره‌ها و مخازن، به‌سرعت رواناب شده و از دسترس چرخه برداشت خارج شود.

۱۱ استان زیر نرمال؛ ۳۵ میلیون نفر در منطقه پرخطر

بر اساس داده‌ها، اکنون ۱۱ استان با جمعیتی بیش از ۳۵ میلیون نفر در محدوده «بارش زیر نرمال» قرار دارند. این وضعیت در ادبیات منابع آب، معادل ورود جامعه به «فاز تنش» است؛ جایی که بارش‌ها دیگر نمی‌توانند هزینه تبخیر، برداشت و فرسایش ذخایر زیرزمینی را جبران کنند.

کاهش بارندگی در حوضه آبریز دریاچه نمک به‌ویژه چشمگیر است.

تهران، قم و مرکزی با افت بیش از ۲۵ درصد نسبت به میانگین بلندمدت، در صف اول کم‌بارش‌ترین نقاط کشور قرار گرفته‌اند. استان قم با ۳۲ درصد کاهش و استان تهران با ۲۹ درصد افت، در صدر این فهرست هستند. اهمیت این داده‌ها از آنجاست که همین حوضه، قلب شبکه تأمین آب شرب چندین کلان‌شهر است و کوچک‌ترین کاهش در ورودی‌ها اثر مستقیم بر ذخایر سدها و مخازن دارد.