آب به کاظیم‌داشی رسید؛ نفس تازه دریاچه ارومیه یا یک بهبود موقت؟ + فیلم

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  با رسیدن آب دریاچه ارومیه به محدوده  کاظیم‌داشی، بار دیگر امید در میان ساکنان حاشیه این پهنه آبی زنده شده است؛ تصویری که سال‌ها از حافظه بصری مردم آذربایجان در ایران پاک شده بود. صخره‌ای که زمانی در میان آب‌های دریاچه همچون جزیره‌ای کوچک دیده می‌شد، در سال‌های خشکیدگی به خشکی متصل شد و حالا دوباره آب تا پای آن پیش آمده است. این رخداد، هرچند نمادین و امیدبخش است، اما هنوز فاصله زیادی با احیای واقعی «نگین آبی آذربایجان» دارد.

دریاچه ارومیه که در دهه ۱۳۷۰ بیش از ۳۰ میلیارد مترمکعب آب در خود جای داده بود، امروز بنا بر اعلام مقام‌های مسئول تنها حدود دو میلیارد مترمکعب آب دارد؛ رقمی که نشان می‌دهد حتی در بهترین حالت فعلی نیز دریاچه هنوز در محدوده شکنندگی قرار دارد.

بازگشت آب؛ نتیجه بارش یا احیای واقعی؟

افزایش تراز آب دریاچه در ماه‌های اخیر بیش از هر چیز تحت تأثیر بارش‌های بهتر نسبت به سال‌های خشک گذشته و ورود رواناب‌های فصلی از حوضه آبریز بوده است. در برخی رودخانه‌های اصلی منتهی به دریاچه نیز رهاسازی‌های مقطعی آب از سدها صورت گرفته که به بالا آمدن سطح آب کمک کرده است.

با این حال کارشناسان منابع آب تأکید می‌کنند آنچه اکنون دیده می‌شود بیشتر یک بهبود مقطعی هیدرولوژیک است تا نتیجه کامل یک برنامه پایدار احیا. به بیان دیگر، دریاچه فعلاً از شوک خشکسالی فاصله گرفته اما هنوز به سطحی نرسیده که بتوان آن را از خطر بازگشت بحران دور دانست.

فاصله بزرگ با روزهای پرآب دهه ۷۰

برای درک وضعیت کنونی باید به گذشته نگاه کرد. در دهه ۷۰، دریاچه ارومیه یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های شور جهان بود و بیش از ۳۰ میلیارد مترمکعب آب در آن ذخیره می‌شد. این حجم عظیم آب نه تنها تعادل اکولوژیک منطقه را حفظ می‌کرد بلکه نقش مهمی در تنظیم اقلیم محلی، مهار طوفان‌های نمکی و حمایت از تنوع زیستی داشت.

امروز اما حجم آب دریاچه به حدود دو میلیارد مترمکعب رسیده است؛ یعنی کمتر از یک‌دهم دوران پرآبی. چنین اختلافی نشان می‌دهد حتی با بهبودهای اخیر، دریاچه هنوز در مرحله‌ای بسیار حساس قرار دارد و کوچک‌ترین تغییر در بارش یا مدیریت منابع آب می‌تواند شرایط را دوباره بحرانی کند.

آیا این بهبود دوام دارد؟

پایداری وضعیت فعلی به چند عامل کلیدی وابسته است؛ عواملی که اگر به‌طور همزمان مدیریت نشوند، افزایش سطح آب می‌تواند بسیار کوتاه‌مدت باشد.

نخستین عامل الگوی بارش و تغییرات اقلیمی است. منطقه شمال‌غرب ایران در سال‌های اخیر با نوسان شدید بارندگی روبه‌رو بوده و پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد دوره‌های خشکسالی همچنان تکرار خواهند شد.

عامل دوم مصرف آب در بخش کشاورزی در حوضه آبریز دریاچه است. بیش از ۸۰ درصد آب این حوضه در کشاورزی مصرف می‌شود و گسترش باغ‌ها و مزارع در دهه‌های گذشته فشار سنگینی بر منابع آب وارد کرده است.

عامل سوم مدیریت سدها و جریان رودخانه‌ها است. بسیاری از رودخانه‌هایی که زمانی به طور طبیعی به دریاچه می‌ریختند، اکنون تحت کنترل سدها قرار دارند و میزان آبی که به دریاچه می‌رسد وابسته به تصمیم‌های مدیریتی است.

چه اقداماتی می‌تواند احیا را پایدار کند؟

کارشناسان محیط زیست معتقدند اگر قرار است افزایش سطح آب دریاچه به یک روند پایدار تبدیل شود، چند اقدام اساسی باید با جدیت دنبال شود.

مهم‌ترین اقدام کاهش مصرف آب کشاورزی در حوضه آبریز است؛ از طریق تغییر الگوی کشت، توسعه آبیاری نوین و محدود کردن محصولات پرمصرف.

در کنار آن، احیای جریان طبیعی رودخانه‌ها و مدیریت دقیق رهاسازی آب از سدها اهمیت زیادی دارد تا دریاچه در سال‌های خشک نیز سهم مشخصی از منابع آب داشته باشد.

همچنین جلوگیری از توسعه بی‌رویه کشاورزی و حفر چاه‌های غیرمجاز در اطراف دریاچه یکی از شروط اصلی حفظ تعادل آبی منطقه است.

امیدی که هنوز شکننده است

رسیدن آب به کاظیم‌داشی بدون تردید تصویری امیدوارکننده برای مردم منطقه است؛ نشانه‌ای از اینکه دریاچه هنوز زنده است و می‌تواند نفس بکشد. اما واقعیت علمی این است که دریاچه ارومیه هنوز فاصله بسیار زیادی با شرایط پایدار دارد.

اگر مدیریت منابع آب در حوضه تغییر نکند، این بهبود می‌تواند تنها یک وقفه کوتاه در روند خشکی باشد. اما اگر اصلاحات اساسی در مصرف آب و سیاست‌های آبی منطقه اجرا شود، همین نشانه‌های کوچک می‌تواند آغاز بازگشت تدریجی یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های ایران باشد.