تهران در آستانه «تنش آبی مزمن»؛ پایتخت با کسری ۳۵ درصدی بارش وارد مرحله هشدار شد

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، سال آبی جاری برای تهران در شرایطی به نیمه رسیده که داده‌های اقلیمی نشانه‌هایی از شکل‌گیری یک چرخه کم‌آبی عمیق‌تر از آنچه در آمارهای کوتاه‌مدت دیده می‌شود را آشکار می‌کند. بر اساس آمار ثبت‌شده تا ۱۷ فروردین، استان تهران در شرایط نرمال باید حدود ۱۹۹.۳ میلی‌متر بارندگی دریافت می‌کرد، اما مجموع بارش‌ها تنها به ۱۲۹.۷ میلی‌متر رسیده است؛ یعنی حدود ۶۹.۵ میلی‌متر کمتر از میانگین بلندمدت و معادل حدود ۳۵ درصد کسری بارش.

هرچند بارندگی‌های دو هفته نخست بهار توانست بخشی از کم‌بارشی شدید ابتدای سال آبی را تعدیل کند و کسری بارش را از حدود ۵۵ تا ۶۰ درصد به حدود ۳۵ درصد کاهش دهد، اما برآوردهای اقلیمی نشان می‌دهد این بهبود نسبی احتمالاً پایدار نخواهد بود و تهران در پایان سال آبی جاری همچنان با حدود ۳۰ درصد کم‌بارشی مواجه خواهد بود.

کم‌بارشی تجمعی؛ بحرانی که از سال‌های قبل آغاز شده

درک وضعیت کنونی بدون توجه به روندهای چندساله ممکن نیست. بحران آب تهران تنها محصول بارش‌های امسال نیست؛ سال آبی گذشته نیز تا نیمه فروردین تنها حدود ۵۰ درصد بارش نرمال ثبت شده بود. تداوم این شرایط باعث کاهش ذخایر سدهای تأمین‌کننده آب پایتخت و افزایش اتکا به منابع آب زیرزمینی شد؛ منابعی که طی دهه‌های اخیر تحت فشار برداشت‌های فزاینده قرار داشته‌اند.

 این وضعیت با عنوان «کم‌بارشی تجمعی» یاد می‌شود؛ وضعیتی که در آن آثار سال‌های خشک در چرخه هیدرولوژیک باقی می‌ماند و حتی در صورت بهبود نسبی بارش در یک سال، فشار بر منابع آبی همچنان ادامه می‌یابد. نتیجه چنین روندی افزایش برداشت از سفره‌های زیرزمینی، افت تراز آبخوان‌ها، تشدید پدیده فرونشست زمین و در نهایت افزایش آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهری است؛ پدیده‌ای که پیامدهای آن نه‌تنها زیست‌محیطی بلکه اجتماعی و اقتصادی نیز خواهد بود.

پنجره کوتاه بارندگی در اقلیم تهران

از منظر اقلیم‌شناسی، فرصت جبران این کمبود بارش نیز بسیار محدود است. در الگوی اقلیمی تهران معمولاً تا حدود نیمه اردیبهشت سامانه‌های بارشی فعال باقی می‌مانند، اما پس از آن روند بارندگی‌ها به‌سرعت کاهش می‌یابد و در خردادماه بارش‌ها اغلب پراکنده و کم‌مقدار است. به همین دلیل حتی در صورت وقوع بارش‌های مؤثر در هفته‌های باقی‌مانده بهار، احتمال جبران کامل کسری فعلی چندان بالا نیست.

پیش‌بینی‌های هواشناسی نیز نشان می‌دهد در دو هفته آینده شرایط کم‌بارشی بر کشور حاکم خواهد بود، هرچند در سه هفته اردیبهشت احتمال فعالیت سامانه‌های بارشی مؤثر در تهران وجود دارد؛ بارش‌هایی که ممکن است بخشی از کمبود نیمه دوم فروردین را جبران کند، اما بعید است بتواند تراز بارندگی سال آبی را به سطح نرمال بازگرداند.

پارادوکس بارش در ایران؛ کشور پربارش‌تر، پایتخت خشک‌تر

نکته قابل توجه این است که تصویر بارش در مقیاس ملی با وضعیت تهران تفاوت محسوسی دارد. در حال حاضر میانگین بارش کشور به بیش از ۱۹۷ میلی‌متر رسیده، در حالی که میانگین بلندمدت حدود ۱۸۳ میلی‌متر است؛ به بیان دیگر، بارندگی کشور حدود ۷ درصد بیش از مقدار نرمال ثبت شده است. حتی برخی استان‌ها مانند خراسان جنوبی، آذربایجان شرقی و غربی، کرمان، هرمزگان و بوشهر بارش‌هایی فراتر از حد معمول تجربه کرده‌اند.

این ناهمگنی بارشی یکی از ویژگی‌های اصلی اقلیم ایران است و نشان می‌دهد بحران آب کشور لزوماً ناشی از کمبود بارندگی در سطح ملی نیست، بلکه بیشتر به توزیع نامتوازن بارش و تمرکز جمعیت در مناطق کم‌بارش بازمی‌گردد. تهران به عنوان پرجمعیت‌ترین کلانشهر کشور دقیقاً در یکی از همین مناطق قرار دارد؛ جایی که ظرفیت طبیعی منابع آب با میزان تقاضای شهری همخوانی چندانی ندارد.

تابستانی که می‌تواند تعیین‌کننده باشد

در چنین شرایطی، مسئله آب در تهران دیگر تنها یک موضوع زیست‌محیطی یا فنی نیست، بلکه به تدریج ابعاد اجتماعی نیز پیدا می‌کند. افزایش فشار بر منابع آبی می‌تواند بر کیفیت خدمات شهری، هزینه‌های تأمین آب و حتی الگوی مصرف خانوارها تأثیر بگذارد. در شهری با جمعیتی چندمیلیونی، کوچک‌ترین اختلال در تعادل عرضه و تقاضای آب می‌تواند به سرعت به یک مسئله عمومی تبدیل شود.

با توجه به پیش‌بینی پایان سال آبی با حدود ۳۰ درصد کم‌بارشی، احتمال افزایش فشار بر منابع زیرزمینی و اعمال سیاست‌های مدیریت مصرف در تابستان پیش‌رو دور از انتظار نیست. کاهش ذخایر سدها، رشد تقاضای شهری و تداوم روند خشکسالی‌های چندساله می‌تواند مدیریت تأمین آب پایتخت را وارد مرحله‌ای حساس کند.

در چنین شرایطی سه محور اصلی در مدیریت آینده آب تهران اهمیت بیشتری پیدا می‌کند: مدیریت مصرف در بخش خانگی و شهری، کاهش برداشت از منابع زیرزمینی و بازنگری در الگوی توسعه شهری در مناطق کم‌آب. بدون توجه به این مؤلفه‌ها، حتی سال‌هایی با بارش نزدیک به نرمال نیز قادر نخواهند بود شکاف آبی تهران را به‌طور پایدار جبران کنند.

آنچه امروز در آمارهای بارندگی دیده می‌شود، در واقع نشانه‌ای از یک روند بلندمدت است؛ روندی که نشان می‌دهد تهران به تدریج از شرایط «خشکسالی‌های مقطعی» به سمت نوعی «کم‌آبی مزمن» حرکت می‌کند؛ وضعیتی که اگر مدیریت نشود، می‌تواند در سال‌های آینده نه‌تنها محیط زیست، بلکه امنیت آبی و پایداری زندگی شهری در پایتخت را نیز تحت تأثیر قرار دهد.