آزمایش یکماهه ناخواسته تهران که سهم واقعی مقصران آلودگی هوا را آشکار کرد

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  در حالی که تهران سال‌هاست در فهرست آلوده‌ترین کلان‌شهرهای جهان قرار دارد و شهروندانش بخش زیادی از سال را با هشدارهای آلودگی هوا، تعطیلی مدارس و توصیه به ماندن در خانه می‌گذرانند، بازه زمانی میان نهم اسفند ۱۴۰۴ تا نهم فروردین ۱۴۰۵ تجربه‌ای متفاوت برای پایتخت رقم زد؛ دوره‌ای که در آن، با کاهش شدید تردد و افت محسوس فعالیت‌های شهری، آسمان تهران به شکل کم‌سابقه‌ای پاک شد و بسیاری از روزها شاخص کیفیت هوا در وضعیت سالم قرار گرفت. این وضعیت برای بسیاری از شهروندان یک پرسش اساسی ایجاد کرد و آن اینکه اگر سال‌ها گفته می‌شد جغرافیای تهران، پدیده وارونگی دما و شرایط اقلیمی عامل اصلی آلودگی هستند، چرا با کاهش ناگهانی حضور خودروها و فعالیت‌های شهری، هوا به سرعت پاک شد؟

واقعیت این است که آلودگی هوای تهران بیش از هر چیز محصول فعالیت‌های انسانی است و در رأس آن، ناوگان حمل‌ونقل شهری قرار دارد.

میلیون‌ها خودرو و موتورسیکلت هر روز در خیابان‌های تهران تردد می‌کنند؛ بخش قابل توجهی از این وسایل نقلیه فرسوده‌اند و استانداردهای آلایندگی پایینی دارند.

موتورسیکلت‌های کاربراتوری که هنوز سهم بزرگی از تردد شهری را تشکیل می‌دهند، چندین برابر یک خودرو معمولی آلایندگی تولید می‌کنند و در کنار خودروهای قدیمی، بخش عمده ذرات معلق خطرناک در هوا را ایجاد می‌کنند.

ترافیک سنگین و حرکت‌های مداوم توقف و حرکت نیز مصرف سوخت و تولید آلاینده‌ها را چند برابر می‌کند.

در کنار حمل‌ونقل، منابع دیگری نیز در آلودگی هوای تهران نقش دارند. صنایع و نیروگاه‌های اطراف پایتخت، به‌ویژه در دوره‌هایی که با کمبود گاز مواجه می‌شوند و به سوخت‌های آلاینده‌تر مانند گازوئیل یا مازوت روی می‌آورند، سهم قابل توجهی در تولید ذرات معلق و گازهای آلاینده دارند.

پروژه‌های ساختمانی گسترده، خاک‌برداری‌ها و فعالیت‌های عمرانی نیز گردوغبار شهری را افزایش می‌دهند. از سوی دیگر، توسعه نامتوازن شهری و ساخت‌وسازهای بلندمرتبه در برخی مناطق، جریان طبیعی باد در شهر را محدود کرده و امکان تهویه طبیعی هوا را کاهش داده است.

با این حال، تجربه یک ماه کاهش شدید فعالیت‌های شهری نشان داد که عوامل طبیعی مانند وارونگی دما یا موقعیت جغرافیایی، هرچند در تشدید آلودگی نقش دارند، اما به تنهایی عامل ایجاد آن نیستند.

در دوره‌ای که تردد خودروها به حداقل رسید، بسیاری از فعالیت‌های صنعتی کاهش یافت و بخش بزرگی از شهر در نوعی سکون قرار گرفت، تهران توانست هوایی را تجربه کند که در سال‌های اخیر کمتر دیده شده بود.

این تجربه در واقع یک آزمایش میدانی ناخواسته بود که نشان داد اگر منابع اصلی آلایندگی کاهش یابد، حتی شهری با شرایط جغرافیایی پیچیده مانند تهران نیز می‌تواند در مدت کوتاهی به هوای سالم برسد.

این وضعیت همچنین بار دیگر کارآمدی برخی سیاست‌های سال‌های گذشته برای مقابله با آلودگی هوا را زیر سؤال برد. طرح‌هایی مانند زوج و فرد یا طرح ترافیک اگرچه تا حدی در مدیریت حجم ترافیک مؤثر بوده‌اند، اما در کاهش واقعی آلودگی هوا تأثیر چشمگیری نداشته‌اند. بسیاری از شهروندان برای دور زدن این محدودیت‌ها به خرید خودروی دوم روی آورده‌اند و در عین حال، موتورسیکلت‌ها که سهم بالایی در تولید آلاینده‌ها دارند، عملاً خارج از این محدودیت‌ها باقی مانده‌اند.

اگر تجربه هفته‌های اخیر پیامی روشن داشته باشد، آن پیام این است که حل بحران آلودگی هوای تهران نیازمند سیاست‌های عمیق‌تر و ساختاری است؛ از نوسازی ناوگان فرسوده و حذف موتورسیکلت‌های کاربراتوری گرفته تا توسعه گسترده حمل‌ونقل عمومی پاک، کنترل واقعی سوخت مصرفی صنایع و نیروگاه‌ها، و بازنگری در الگوی توسعه شهری. بدون چنین تغییراتی، تهران با بازگشت به روزهای پرتردد، احتمالاً دوباره به همان چرخه آلودگی بازخواهد گشت؛ چرخه‌ای که تنها در شرایطی استثنایی متوقف شد و برای مدتی کوتاه به شهر اجازه داد دوباره نفس بکشد.