وضعیت فرونشست در اطراف فرودگاه‌ های مهرآباد و امام خمینی / زندگی و دارایی تهرانی‌ها در معرض فروچاله/کنترل مهاجرت، تنها راه

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، طبق آخرین گزارش‌های رسمی منتشرشده از سوی معاونت سازمان زمین‌شناسی کشور، نرخ متوسط فرونشست زمین در تهران حدود ۷ سانتی‌متر در سال برآورد شده است. بر اساس این گزارش، مناطق ۱۷، ۱۸ و ۱۹ تهران در شمار پهنه‌هایی قرار دارند که بیشترین تأثیر را از پدیده فرونشست تجربه می‌کنند.

در این گزارش تلاش کرده‌ایم با نگاهی دقیق‌تر و جزئی‌تر، وضعیت فرونشست زمین در نقاط حساس و راهبردی پایتخت را بررسی کنیم؛ از جمله محدوده پیرامونی فرودگاه بین‌المللی امام خمینی(ره) و فرودگاه مهرآباد که به‌دلیل کارکردهای حیاتی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. برای واکاوی علمی میزان و پیامدهای فرونشست در این مناطق، با دکتر مهدی زارع، استاد تمام زمین‌شناسی، گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

 کانون‌های اصلی فرونشست تهران در مناطق ۱۷، ۱۸ و ۱۹ قرار دارند

دکتر زارع در خصوص اینکه وضعیت فرونشست در فرودگاه مهرآباد و مناطق حوالی این نقطه مهم از شهر تهران به چه میزان و شرایطی است اینگونه به خبرنگار اجتماعی رکنا گفت:" بر اساس بررسی‌های انجام‌شده درباره وضعیت فرونشست زمین در بخش‌های جنوبی تهران، به‌ویژه در محدوده‌های جنوب‌غربی و جنوب‌شرقی شهر، می‌توان گفت بخش قابل‌توجهی از این پدیده در مناطقی رخ می‌دهد که طی دهه‌های گذشته توسعه یافته و اکنون به‌عنوان مناطق مسکونی و شهری شناخته می‌شوند. در این میان، مناطق ۱۷، ۱۸، ۱۹ و تا حدی منطقه ۹ شهرداری تهران از جمله کانون‌های اصلی فرونشست محسوب می‌شوند.در خصوص محدوده فرودگاه مهرآباد، نکته حائز اهمیت این است که طبق نقشه‌ها و گزارش‌های رسمی منتشرشده، خود محدوده فرودگاه در زمره نقاط با فرونشست شدید قرار نمی‌گیرد، یا دست‌کم میزان و سرعت فرونشست در آن به‌مراتب کمتر از مناطق پیرامونی است. تاکنون نیز گزارش مستندی مبنی بر وقوع نشست سریع یا بحرانی در داخل محدوده عملیاتی فرودگاه مهرآباد منتشر نشده است. در مقابل، نواحی خارج از این محدوده، به‌ویژه در منطقه ۱۸ و بخش‌هایی از منطقه ۹، با نرخ‌های قابل‌توجه فرونشست مواجه هستند."

فرونشست زمین در تهران؛ برخی مناطق تا ۳۰ سانتی‌متر در سال پایین می‌روند

دکتر زارع در ادامه با بیان اینکه بر اساس داده‌های موجود، در برخی مناطق تهران میزان فرونشست سالانه از حدود ۴ تا ۵ سانتی‌متر فراتر رفته و در مواردی به ۹ تا ۱۰ سانتی‌متر در سال و حتی بیش از آن رسیده است افزود: "به‌طور مشخص، در بخش‌هایی از منطقه ۱۸، گزارش‌هایی از فرونشست بیش از ۳۰ سانتی‌متر در سال نیز ثبت شده که از منظر فنی و ایمنی، رقم بسیار نگران‌کننده‌ای محسوب می‌شود. این مقادیر حداکثری معمولاً در گزارش‌ها برجسته و به‌عنوان نقاط بحرانی معرفی می‌شوند. در منطقه ۹ نیز، بر اساس برآوردهای اولیه، نرخ فرونشست در حدود ۸ تا ۱۰ سانتی‌متر در سال گزارش شده است، هرچند این ارقام نیازمند تطبیق و تأیید نهایی با داده‌های سازمان نقشه‌برداری کشور است."

فرودگاه امام خمینی در برابر فروچاله ایمن ماند؛ مهندسی پیشگیرانه نتیجه داد

وی تاکید داشت:"الگوی ناهمگن فرونشست تنها به تهران محدود نمی‌شود. در شهرهای اطراف از جمله شهریار، ملارد و شهر قدس نیز وضعیت مشابهی مشاهده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که در بخش‌های جنوبی شهریار نرخ فرونشست به‌مراتب بیشتر از بخش‌های شمالی آن یا نواحی حدفاصل میان شهریار و شهر قدس است. این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که فرونشست پدیده‌ای موضعی و وابسته به شرایط زمین‌شناسی، برداشت آب‌های زیرزمینی و نوع توسعه شهری است."

استاد تمام زمین شناسی در خصوص وضعیت فرونشست در اطراف فرودگاه امام (ره) اینگونه به رکنا توضیح داد:از همان زمان انتخاب محل احداث این فرودگاه، دو موضوع اصلی مطرح بوده است. نخست وجود یک محدوده باستانی در اطراف سایت و دوم احتمال بروز فروچاله به دلیل شرایط زمین‌شناسی خاص منطقه. حدود ۲۵ سال پیش، با توجه به این مخاطرات، اقدامات گسترده‌ای در زمینه پی‌سازی و تزریق انجام شد تا خطر بروز فروچاله و نشست‌های شدید کاهش یابد. این اقدامات مهندسی عملاً نقش پیشگیرانه داشته و طی نزدیک به دو دهه بهره‌برداری مداوم فرودگاه، تاکنون گزارش حاد و معتبری از نشست بزرگ یا بحران‌زا در محدوده فرودگاه امام خمینی منتشر نشده است."

مناطق ۱۸ و ۱۹ تهران؛ کانون‌های جدی فرونشست زمین

مهدی زارع با بیان اینکه در مقابل، مناطق ۱۸، ۱۷ و بخش‌های مرکزی و جنوبی منطقه ۱۹، به‌ویژه در نواحی مرزی شهر تهران، از کانون‌های جدی فرونشست به شمار می‌آیند بیان داشت: " گزارش‌های مربوط به بیشینه مقادیر فرونشست، از جمله ارقام بالاتر از ۳۰ سانتی‌متر در سال، عمدتاً به جنوب منطقه ۱۸ مربوط می‌شود؛ مناطقی که متأسفانه با وجود مخاطرات شناخته‌شده، همچنان محل ساخت‌وساز و سکونت جمعیت قابل‌توجهی هستند."

فرونشست مزمن پایتخت؛ هشدارهای علمی روی زمین مانده‌اند

خبرنگار در ادامه سوال کرد:در این شرایط، پرسش اساسی این است که در مناطقی مانند جنوب منطقه ۱۸، که هم‌زمان با تداوم ساخت‌وساز و تمرکز جمعیتی بالا روبه‌رو هستند، چه اقداماتی می‌تواند از سوی نهادهای مسئول، به‌ویژه مدیریت بحران، انجام شود. حداقل انتظار آن است که از گسترش ساخت‌وسازهای جدید جلوگیری شود و در افق میان‌مدت و بلندمدت، با سیاست‌های تشویقی یا مدیریتی، تراکم جمعیت این نواحی کاهش یابد.

دکتر زارع در این خصوص اینگونه توضیح داد: "این اقدامات می‌تواند بخشی از راهبرد کاهش ریسک باشد، هرچند روشن است که حل ریشه‌ای مسئله فرونشست نیازمند تصمیم‌گیری‌های کلان، مدیریت منابع آب و بازنگری جدی در الگوی توسعه شهری است. در نهایت، باید تأکید کرد که مدیریت بحران شهر تهران از نظر ساختار کارشناسی و نیروی تخصصی، ظرفیت‌های قابل‌توجهی در اختیار دارد؛ با این حال، موفقیت در مواجهه با پدیده‌ای پیچیده و مزمن مانند فرونشست، مستلزم هماهنگی فرابخشی، اراده سیاسی و اجرای سیاست‌های پیشگیرانه پیش از وقوع بحران‌های جبران‌ناپذیر است.اگرچه از نظر ساختاری و کارشناسی،در مدیریت بحران شهر تهران متخصصان توانمند و صاحب‌نظر حضور دارند، اما در مرحله اجرا و تصمیم‌گیری، آن‌گونه که باید و شاید به نظرات کارشناسی آنان توجه نمی‌شود. بر اساس تجربه و مشاهدات موجود، هشدارها و جمع‌بندی‌هایی که از سوی مدیریت بحران شهر تهران درباره نقاط حساس و پرخطر ارائه می‌شود، عملاً نقش «نظر وتویی» پیدا نمی‌کند و در بسیاری از موارد، در فرآیند اجرایی شهرداری و سایر نهادهای تصمیم‌گیر لحاظ نمی‌شود. این مسئله نه‌تنها در تهران، بلکه در سطح کلان کشور نیز به‌صورت یک رویه نگران‌کننده قابل مشاهده است؛ به‌گونه‌ای که هشدارهای علمی و فنی درباره مخاطرات جدی، معمولاً با تأخیر یا بی‌توجهی مواجه می‌شوند."

افزایش جمعیت، کمبود آب، فرونشست بی‌وقفه؛ تهران در بحران خاموش

خبرنگار در این بخش پرسید: در چنین شرایطی، این پرسش اساسی مطرح می‌شود که اگر هشدارها جدی گرفته نشوند، از نگاه کارشناسی، چه زمانی فرونشست زمین در تهران به مرحله‌ای می‌رسد که به‌عنوان یک بحران غیرقابل‌انکار و فراگیر مورد توجه جدی قرار گیرد؟

دکتر زارع اینگونه پاسخ این سوال را داد: "واقعیت این است که در برخی نقاط شهر تهران بحران فرونشست  عملاً آغاز شده است. بخش‌هایی از جنوب منطقه ۱۸، جنوب منطقه ۱۷ و همچنین قسمت‌هایی از مرکز منطقه ۱۹ شهرداری تهران، هم‌اکنون نیز در وضعیت بحرانی قرار دارند. در این مناطق، فرونشست زمین رخ داده و این نشست‌ها ماهیتی برگشت‌ناپذیر دارند؛ به این معنا که زمینِ از دست‌رفته، دیگر به وضعیت پیشین بازنمی‌گردد."

وی تاکید داشت :یکی از عوامل تشدیدکننده این وضعیت، تداوم جریان جمعیت، به‌ویژه جمعیت حاشیه‌نشین و مهاجر، به این مناطق است. اگرچه بر اساس برخی گزارش‌ها، ترکیب مهاجرت در سال‌های اخیر تغییر کرده و میزان مهاجرت مستقیم از شهرستان‌ها به داخل شهر تهران کاهش یافته، اما رشد جمعیت همچنان در پیرامون و غرب استان تهران با شدت ادامه دارد. بررسی آمارهای رسمی نشان می‌دهد که تنها طی حدود ۹ سال گذشته، جمعیت شهرستان‌های غرب استان تهران، از جمله شهریار، ملارد و شهر قدس، در مجموع نزدیک به یک میلیون نفر افزایش یافته است. این رقم از منظر جمعیتی بسیار قابل‌توجه است؛ به‌طوری که می‌توان آن را با کل جمعیت استان‌هایی مانند سمنان مقایسه کرد، استانی پهناور که جمعیتی در همین حدود دارد.این افزایش جمعیت به‌معنای افزایش مستقیم تقاضا برای منابع حیاتی، به‌ویژه آب است. در شرایطی که منابع آب سطحی عملاً پاسخگو نیستند و طی ماه‌های اخیر نیز بارندگی مؤثری در تهران و اطراف آن رخ نداده، تأمین آب این جمعیت عمدتاً از طریق برداشت‌های فزاینده و پمپاژ آب‌های زیرزمینی انجام می‌شود. بر اساس برآوردها، طی چهار سال گذشته بیش از ۸۰ درصد تأمین آب در برخی از این مناطق وابسته به پمپاژ بوده است؛ مسئله‌ای که فشار مضاعفی بر سفره‌های زیرزمینی وارد کرده و مستقیماً به تشدید فرونشست زمین منجر شده است."

زمین در حال فروپاشی؛ آپارتمان‌ها در مناطق فرونشسته تهران تهدید جدی دارند

دکتر مهدی زارع با بیان اینکه نتیجه این روند، گسترش تدریجی مناطق خشک و فرونشسته، به‌ویژه در جنوب شهریار و دیگر نواحی پیرامونی تهران است ادامه داد:" مناطقی که در آن‌ها عملاً منابع آب زیرزمینی تخلیه شده یا به‌شدت کاهش یافته‌اند. این فرونشست‌ها در ابتدا ممکن است در ساختمان‌های کم‌ارتفاع، مانند واحدهای یک یا دو طبقه، آسیب‌های محدودی ایجاد کند، اما در مناطق دارای آپارتمان‌سازی متراکم—به‌ویژه در داخل شهر تهران و مناطقی نظیر ۱۷، ۹ و ۱۰—پیامدها به‌مراتب شدیدتر و خطرناک‌تر خواهد بود.برای نمونه، در سال ۱۴۰۰ بازدید میدانی از حاشیه ورامین و محدوده جاده کمربندی این شهر نشان داد که فرونشست زمین موجب ایجاد شکافی عمیق در یک مجتمع آپارتمانی شده بود؛ شکافی که از پایین‌ترین طبقه تا طبقه پنجم امتداد داشت و عملاً ساختمان را از پایه تا بالا دچار شکست سازه‌ای کرده بود. ساکنان این مجتمع، با وجود شرایط بسیار نامطلوب، همچنان در واحدهای خود زندگی می‌کردند. یکی از ساکنان طبقه سوم بیان می‌کرد که شکاف ایجادشده حتی از داخل آشپزخانه واحد مسکونی آنان کاملاً قابل مشاهده است. این وضعیت، نمونه‌ای روشن از فاجعه‌ای خاموش است که می‌تواند دارایی یک عمر مردم را نابود کند؛ مردمی که در بسیاری از موارد، توان مالی یا امکان ترک محل زندگی خود را ندارند."

زندگی و دارایی تهرانی‌ها در خطر؛ کنترل مهاجرت، تنها راه جلوگیری از فرونشست

استاد تمام زمین شناسی در بخش پایانی سخنان خود در این مصاحبه گفت:"با تداوم روند فعلی، بدون تردید این بحران در سال‌های پیش رو تشدید خواهد شد. واقعیت این است که در شرایط کنونی، هدف‌گذاری اصلی باید جلوگیری از «بدتر شدن» وضعیت باشد. مهم‌ترین و مؤثرترین اقدام برای مهار این روند، توقف یا کاهش جدی مهاجرت جمعیت به استان تهران و به‌ویژه شهرستان‌های پیرامونی آن است. دولت، حتی با وجود همه محدودیت‌ها و مشکلات موجود، می‌تواند با اجرای سیاست‌های منطقه‌ای، اقتصادی و اجتماعی، سرعت ورود جمعیت به تهران را کاهش دهد و زمینه ماندگاری مردم در شهرستان‌های مبدأ یا حتی بازگشت بخشی از جمعیت ساکن تهران به مناطق دیگر کشور را فراهم کند.کاهش بار جمعیتی بر تهران و مناطق اطراف آن، به‌ویژه از منظر مصرف آب، تنها راهکار مؤثر برای جلوگیری از تشدید بحران فرونشست در دهه پیش رو است. در غیر این صورت، با تداوم روند کنونی، فرونشست زمین به بحرانی گسترده‌تر، پرهزینه‌تر و غیرقابل‌کنترل‌تر تبدیل خواهد شد؛ بحرانی که پیامدهای آن، مستقیماً زندگی، امنیت و دارایی شهروندان را تهدید می‌کند."