صف‌های چندین ماهه و چندین کیلومتری بنزین در بندرعباس؛ مردم میان گرما و انتظار گرفتارند/ کارشناس انرژی: مسئله بندرعباس کمبود بنزین نیست/ راه‌حل، ساماندهی همزمان عرضه، صف و قاچاق است + فیلم

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، مردم بندرعباس ماه‌هاست با صف‌های طولانی و گاه چندکیلومتری بنزین مواجه‌اند؛ صف‌هایی که صبح و شب و در گرمای طاقت‌فرسای این شهر، به بخشی از زندگی روزمره شهروندان تبدیل شده است.

شهروندان می‌گویند برای سوخت‌گیری گاهی ناچارند ساعت‌ها در صف بمانند؛ شرایطی که علاوه بر اتلاف وقت، مشکلاتی را برای زندگی روزمره آنها ایجاد کرده است. پرسش اصلی این است که دلیل شکل‌گیری این صف‌ها چیست و آیا مسئله واقعاً کمبود بنزین است یا عوامل دیگری در ایجاد این وضعیت نقش دارند؟

مسئله بندرعباس کمبود بنزین است؟

یک منبع آگاه در وزارت نفت در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی رکنا، با اشاره به وضعیت جایگاه‌های سوخت بندرعباس و صف‌های طولانی ایجادشده، گفت: «باید دو موضوع را از هم تفکیک کرد؛ نخست اینکه آیا واقعاً جایگاه‌های بندرعباس با کمبود بنزین مواجه‌اند و دوم اینکه چه عواملی باعث ایجاد این صف‌های طولانی شده است. بعید می‌دانم مسئله اصلی، نبود بنزین در بندرعباس باشد.»

این منبع با اشاره به ظرفیت تولید بنزین در جنوب کشور افزود: «پالایشگاه ستاره خلیج فارس در بندرعباس بخش قابل‌توجهی از بنزین کشور را تولید می‌کند و اساساً بخش مهمی از تولید بنزین کشور در جنوب انجام می‌شود. بنابراین باید میان "کمبود تولید" و "نحوه توزیع و عرضه سوخت" تفاوت قائل شد.»

وی تأکید کرد: «از این منظر، به نظر می‌رسد مسئله اصلی ایجاد صف‌های طولانی در بندرعباس، صرفاً کمبود بنزین نباشد و باید عوامل دیگری را بررسی کرد.»

ادعای منبع درباره ارتباط صف‌ها با قاچاق سوخت

این منبع آگاه در ادامه با اشاره به اختلاف قیمت سوخت در داخل کشور و بازارهای غیررسمی، یکی از عوامل مؤثر در شکل‌گیری صف‌ها را انگیزه اقتصادی ناشی از قاچاق سوخت دانست و گفت: «فرض کنید فردی مسافر است و با خودروی شخصی خود به بندرعباس آمده و قصد دارد باک خودرویش را پر کند. در کنار او ممکن است افرادی نیز باشند که به‌صورت مستمر در صف می‌ایستند، با استفاده از کارت جایگاه سوخت دریافت می‌کنند و سپس آن را در بازار غیررسمی به فروش می‌رسانند.»

وی افزود: «وقتی اختلاف قیمت میان سوخت یارانه‌ای و بازار غیررسمی زیاد باشد، انگیزه اقتصادی برای این کار ایجاد می‌شود.»

این منبع با تأکید بر اینکه این موضوع نیازمند بررسی و برخورد با شبکه‌های سازمان‌یافته احتمالی است، گفت: «اگر سوخت یارانه‌ای با قیمت بسیار پایین‌تر دریافت و در بازار غیررسمی با قیمت بالاتری فروخته شود، اختلاف قیمت قابل‌توجهی ایجاد می‌شود و همین اختلاف می‌تواند انگیزه اقتصادی برای سوءاستفاده از سهمیه سوخت ایجاد کند.»

تفکیک صف کارت جایگاه و کارت شخصی؛ راهکاری برای کاهش معطلی مردم

این منبع آگاه یکی از راهکارهای فوری برای ساماندهی صف‌های سوخت را تفکیک مسیر استفاده از کارت جایگاه و کارت شخصی عنوان کرد و گفت: «کسانی که می‌خواهند با کارت سوخت جایگاه بنزین دریافت کنند، می‌توانند در صف یا سکوی جداگانه قرار بگیرند و افرادی که کارت شخصی خود را دارند، از مسیر دیگری استفاده کنند.»

وی ادامه داد: «در برخی جایگاه‌های شهرهای دیگر نیز چنین سازوکاری اجرا شده است. شهروندی که کارت شخصی دارد نباید ساعت‌ها پشت صفی منتظر بماند که ممکن است بخشی از آن به دلیل استفاده مکرر از کارت جایگاه ایجاد شده باشد.»

مردم بندرعباس چه گناهی کرده‌اند؟

خبرنگار رکنا در ادامه با اشاره به گلایه شهروندان بندرعباس گفت: «شهروندان می‌گویند ما قاچاقچی سوخت نیستیم و مصرف‌کننده عادی هستیم؛ چرا باید ماه‌ها در گرمای شدید، ساعت‌ها در صف بنزین بمانیم؟»

این منبع در پاسخ گفت: «اگر فردی بتواند با دریافت هر نوبت سوخت و فروش آن در بازار غیررسمی سود قابل‌توجهی به دست آورد و این فرآیند را چند بار در روز تکرار کند، طبیعی است که چنین فعالیتی برای برخی افراد به یک منبع درآمد تبدیل شود.»

وی افزود: «به همین دلیل، صرفاً برخورد با خود صف نمی‌تواند مسئله را حل کند؛ باید سازوکاری ایجاد شود که هم دسترسی شهروندان عادی به سوخت تسهیل شود و هم امکان سوءاستفاده از کارت‌های جایگاه کاهش پیدا کند.»

برخورد با صف کافی نیست؛ زنجیره تأمین غیرقانونی باید بررسی شود

این منبع آگاه با اشاره به امکان ورود دستگاه قضایی به موضوع گفت: «دادستانی می‌تواند به موضوع ورود کند، اما صرفاً دستور برای جمع شدن صف‌ها کافی نیست. باید مشخص شود در جایگاه‌ها دقیقاً چه اتفاقی رخ می‌دهد، چه میزان سوخت عرضه می‌شود و چه تعداد خودرو و با چه الگویی از کارت‌های جایگاه استفاده می‌کنند.»

وی ادامه داد: «اگر تخلف یا قاچاقی در این فرآیند وجود دارد، باید کل زنجیره بررسی شود؛ از نحوه دریافت سوخت تا انتقال و فروش احتمالی آن.»

این منبع تأکید کرد: «نمی‌توان صرفاً فردی را که در انتهای زنجیره قرار دارد مقصر دانست و پرونده را تمام‌شده تلقی کرد. اگر شبکه‌ای برای جمع‌آوری و انتقال غیرقانونی سوخت وجود داشته باشد، شناسایی و برخورد با حلقه‌های اصلی آن اهمیت بیشتری دارد.»

ثبت تراکنش‌ها می‌تواند به مدیریت مصرف کمک کند

این منبع یکی دیگر از راهکارهای قابل بررسی را ثبت مشخصات پرداخت هنگام استفاده از کارت جایگاه عنوان کرد و گفت: «اگر استفاده از کارت جایگاه با یک روش پرداخت یا شناسه مشخص ثبت شود، می‌توان میزان و دفعات استفاده را بهتر رصد کرد.»

وی افزود: «برای مثال، مشخص باشد یک فرد در چه بازه‌ای و چند بار از کارت جایگاه استفاده کرده است. البته هیچ سامانه‌ای به‌تنهایی نمی‌تواند جلوی تمام راه‌های دور زدن مقررات را بگیرد و ممکن است افراد از کارت اعضای خانواده استفاده کنند، اما همین ثبت اطلاعات می‌تواند به مدیریت بهتر مصرف و شناسایی الگوهای غیرعادی کمک کند.»

به گفته این منبع، اجرای چنین طرح‌هایی البته نیازمند بررسی حقوقی، حفظ حریم خصوصی شهروندان و ایجاد زیرساخت مناسب است.

نسخه «صف را جمع کنید» بدون حل ریشه مشکل

این منبع آگاه با اشاره به شرایط اقتصادی مناطق مرزی گفت: «در برخی مناطق مرزی، سازوکارهایی برای ایجاد درآمد از محل فروش سهمیه‌ای سوخت در نظر گرفته شده است که هدف آن کمک به معیشت مردم مناطق محروم عنوان شده است.»

وی افزود: «بنابراین اگر قرار باشد صرفاً با جمع کردن صف‌ها، درآمد بخشی از افرادی که در این فرآیند فعالیت می‌کنند حذف شود، باید همزمان برای معیشت و اشتغال آنها نیز راهکاری در نظر گرفته شود.»

او ادامه داد: «وقتی فردی بیکار است و از طریق ایستادن در صف و فروش سوخت درآمد کسب می‌کند، برخورد صرفاً سلبی ممکن است مشکل دیگری ایجاد کند. سیاست‌گذار باید میان مقابله با قاچاق و سوءاستفاده از سوخت یارانه‌ای و تأمین معیشت مردم تفاوت قائل شود.»

اگر قاچاق وجود دارد، حلقه‌های اصلی کجاست؟

این منبع آگاه در ادامه گفت: «اگر قاچاق سوخت در این فرآیند وجود دارد، باید مشخص شود سوخت پس از دریافت از جایگاه چگونه جمع‌آوری، منتقل و در نهایت عرضه می‌شود.»

وی افزود: «ادعاهایی درباره وجود شبکه‌هایی برای جمع‌آوری سوخت و انتقال آن به مخازن، شناورها یا مصارف غیرقانونی مطرح می‌شود، اما این موضوع باید توسط دستگاه‌های مسئول بررسی و در صورت احراز، با عوامل اصلی آن برخورد شود.»

این منبع تأکید کرد: «اگر تخلف سازمان‌یافته‌ای وجود داشته باشد، برخورد نباید صرفاً متوجه فردی باشد که در انتهای زنجیره قرار گرفته است. باید منشأ و حلقه‌های اصلی شبکه شناسایی شود.»

حق شهروند بندرعباسی برای دسترسی عادی به سوخت

مسئله اصلی در نهایت به شهروندی بازمی‌گردد که برای استفاده شخصی از خودروی خود به جایگاه مراجعه می‌کند و نمی‌تواند ساعت‌ها در صف بماند.

شهروندی که کارت سوخت شخصی دارد، انتظار دارد بتواند در زمان متعارف سوخت‌گیری کند و نباید صرفاً به دلیل اختلال در نحوه عرضه یا سوءاستفاده احتمالی از کارت‌های جایگاه، ماه‌ها در صف‌های طولانی بماند.

از سوی دیگر، برخورد با قاچاق سوخت نیز باید بر اساس قانون، با شناسایی دقیق تخلف و مسئولیت هر فرد انجام شود؛ نه اینکه صرفاً همه افرادی که در صف حضور دارند، بدون تفکیک مصرف‌کننده عادی از متخلف، در معرض اتهام قرار گیرند.

راه‌حل، ساماندهی همزمان عرضه، صف و قاچاق است

آنچه از مجموع این اظهارات برمی‌آید این است که حل مشکل صف‌های بنزین بندرعباس، صرفاً با دستور برای کوتاه کردن صف امکان‌پذیر نیست.

ساماندهی جایگاه‌ها، افزایش نظارت بر نحوه توزیع سوخت، تفکیک صف کارت شخصی و کارت جایگاه، بررسی الگوی مصرف، استفاده از ظرفیت‌های قانونی برای ثبت و رصد تراکنش‌ها، و در صورت وجود شواهد کافی، شناسایی و برخورد قانونی با شبکه‌های قاچاق سوخت، می‌تواند همزمان مورد توجه قرار گیرد.

در این میان، حقوق شهروندان عادی نیز باید محور تصمیم‌گیری باشد؛ شهروندی که برای مصرف شخصی بنزین به جایگاه مراجعه کرده، نه متهم قاچاق است و نه باید هزینه ضعف نظارت یا نابسامانی توزیع سوخت را با ساعت‌ها انتظار در گرمای بندرعباس پرداخت کند.

در عین حال، هرگونه ادعا درباره قاچاق، فروش غیرقانونی سوخت یا وجود شبکه‌های سازمان‌یافته باید توسط مراجع ذی‌صلاح بررسی و پس از احراز قانونی، درباره آن اطلاع‌رسانی شود.