۱۲ هزار ساختمان در حریم زلزله و ۲۷ گسل فعال زیر پای پایتخت

به گزارش رکنا ،  گزارش تحقیقی از تهدیدی که سال‌هاست در زیر پوست تهران جریان دارد؛ از برج‌های شمال شهر تا بافت‌های فرسوده جنوب، بخش‌هایی از پایتخت روی پهنه‌های پرخطر لرزه‌ای قرار گرفته‌اند.

تهران، پایتخت سیاسی و اقتصادی ایران، روی یکی از پیچیده‌ترین و پرخطرترین پهنه‌های لرزه‌ای جهان قرار دارد؛ شهری که توسعه شتاب‌زده، بلندمرتبه‌سازی گسترده و بی‌توجهی تاریخی به حریم گسل‌ها، خطر وقوع یک بحران بزرگ را افزایش داده است.

کارشناسان زمین‌شناسی هشدار می‌دهند اگرچه زمان وقوع زلزله بزرگ تهران قابل پیش‌بینی نیست، اما فعال بودن گسل‌های منطقه از نظر علمی قطعی است و بی‌توجهی به ضوابط ایمنی می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای پایتخت داشته باشد؛ چراکه بسیاری از مراکز حیاتی، مدیریتی و اقتصادی کشور در این شهر متمرکز شده‌اند.

۲۷ گسل فعال تهران؛ پایتخت در محاصره شبکه لرزه‌ای

بر اساس داده‌های مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، تهران در میان شبکه‌ای از گسل‌های فعال قرار دارد. علی بیت‌اللهی، رئیس بخش زلزله‌شناسی این مرکز، اعلام کرده است که ۲۷ گسل شناخته‌شده فعال در محدوده تهران و اطراف آن وجود دارد که نشان‌دهنده فعال بودن ساختار لرزه‌ای این منطقه است.

سه گسل اصلی تهران شامل گسل مشا، گسل شمال تهران و گسل‌های ری، مهم‌ترین کانون‌های خطر محسوب می‌شوند.

گسل مشا؛ تهدیدی فراتر از محدوده شهری

گسل مشا اگرچه خارج از محدوده شهری تهران قرار دارد، اما سابقه زمین‌لرزه‌های بزرگ تاریخی دارد و توان لرزه‌زایی آن به اندازه‌ای است که در صورت فعال شدن، می‌تواند بخش بزرگی از زیرساخت‌های پایتخت را تحت تأثیر قرار دهد.

گسل شمال تهران؛ خطر در مناطق پرجمعیت و گران‌قیمت

گسل شمال تهران از شمال غرب تا شمال شرق شهر امتداد دارد و به دلیل نوع ساختاری خود، پهنه خطر گسترده‌ای ایجاد کرده است. بخش‌هایی از مناطق شمالی و مرتفع تهران که دارای تراکم بالای ساختمان‌های بلند هستند، در معرض این خطر قرار دارند.

گسل‌های ری؛ خطر در بافت‌های فرسوده جنوب تهران

گسل‌های ری در جنوب تهران با مناطقی دارای بافت فرسوده و تراکم جمعیتی بالا همپوشانی دارند و ظرفیت ایجاد زمین‌لرزه‌های بزرگ را دارند.

علاوه بر این گسل‌ها، گسل‌های فرعی مانند ملاصدرا، عباس‌آباد، نیاوران و لویزان نیز از مناطق شهری عبور می‌کنند.

۱۲ هزار ساختمان در حریم خطر گسل

بررسی وضعیت ساخت‌وساز در تهران نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از ساختمان‌ها در محدوده‌های پرخطر قرار گرفته‌اند.

طبق آمارهای اعلام‌شده:

۵۵ کیلومتر مربع از محدوده مناطق ۲۲گانه تهران در حریم گسل‌ها قرار دارد؛ یعنی حدود ۹ درصد مساحت شهر.

حدود ۱۲ هزار پلاک ثبتی در پهنه‌های خطر گسلی واقع شده‌اند.

حدود ۳۲۰ هزار متر مربع بافت فرسوده در محدوده حریم گسل‌ها قرار دارد.

نزدیک به ۱۰۰ ساختمان بلندمرتبه روی پهنه‌های گسلی ساخته شده‌اند.

۲۴۵ سایت حساس و مهم مانند مدارس و مراکز عمومی در این محدوده‌ها قرار دارند.

در حالی که در برخی کشورهای زلزله‌خیز مانند آمریکا، ساخت‌وساز در حریم مستقیم گسل‌ها سال‌هاست محدود شده، در تهران تا پیش از تصویب ضوابط مربوط به پهنه‌های گسلی در سال ۱۳۹۵، بسیاری از ساخت‌وسازها بدون توجه کافی به این محدودیت‌ها انجام می‌شد.

از شمال لوکس تا جنوب فرسوده؛ نقشه خطر تهران

خطر زلزله در تهران تنها محدود به یک منطقه نیست؛ بلکه از مناطق شمالی با ساختمان‌های بلندمرتبه تا مناطق جنوبی با بافت‌های فرسوده گسترده شده است.

منطقه یک؛ تمرکز ساختمان‌های پرخطر

بر اساس برخی بررسی‌ها، منطقه یک تهران حدود ۷۶۰۰ بنا در حریم گسل دارد. تمرکز ساختمان‌های بلند در این منطقه، در صورت وقوع زلزله می‌تواند میزان خسارت را افزایش دهد.

منطقه ۱۷؛ تراکم جمعیت روی پهنه گسلی

منطقه ۱۷ تهران نیز بر روی بخشی از پهنه گسلی قرار دارد؛ منطقه‌ای که تراکم جمعیت بالا و معابر محدود، عملیات امدادرسانی پس از زلزله را دشوار می‌کند.

از سوی دیگر، تهران حدود ۱.۱ میلیون پلاک ثبتی دارد که نزدیک به ۲۵۰ هزار پلاک آن در بافت فرسوده قرار گرفته‌اند. کارشناسان هشدار می‌دهند در زمان بحران، ترکیب ساختمان‌های ناپایدار، کوچه‌های باریک و تراکم جمعیت می‌تواند امدادرسانی را با چالش جدی مواجه کند.

فرونشست؛ تهدیدی که خطر زلزله را بیشتر می‌کند

تهران تنها با خطر گسل‌ها مواجه نیست. بحران فرونشست زمین نیز به تهدیدی جدی برای پایتخت تبدیل شده است.

برداشت گسترده از منابع آب زیرزمینی باعث تغییر شکل زمین و ایجاد تنش در سازه‌ها شده است. ساختمان‌هایی که بر اثر نشست نامتقارن دچار ترک و آسیب شده‌اند، در برابر لرزش‌های شدید مقاومت کمتری خواهند داشت.

کارشناسان معتقدند هم‌زمانی فرونشست و خطر لرزه‌ای می‌تواند آسیب‌پذیری ساختمان‌های تهران را افزایش دهد.

مراکز حیاتی تهران در معرض خطر

یکی از نگرانی‌های اصلی کارشناسان، آسیب دیدن مراکز امدادی و درمانی در زمان وقوع زلزله است.

طبق آمارهای اعلام‌شده:

۱۵ مرکز درمانی و بیمارستان بزرگ تهران در محدوده گسل قرار دارند.

۳ ایستگاه آتش‌نشانی با اهمیت بسیار زیاد در پهنه‌های خطر واقع شده‌اند.

از کار افتادن این مراکز در ساعات اولیه پس از زلزله می‌تواند زنجیره امدادرسانی را مختل کند و بحران را تشدید کند.

راهکارها؛ از توقف ساخت‌وساز تا مقاوم‌سازی

کارشناسان برای کاهش خطر زلزله تهران بر چند اقدام فوری تأکید دارند:

جلوگیری از توسعه ساخت‌وساز مسکونی در حریم مستقیم گسل‌ها و تبدیل این مناطق به فضاهای باز شهری.

جابه‌جایی یا مقاوم‌سازی ساختمان‌های حیاتی مانند بیمارستان‌ها، مراکز امدادی و زیرساخت‌های حساس.

ایمن‌سازی شبکه‌های حیاتی آب، برق و گاز و نصب سامانه‌های قطع اضطراری.

استفاده از ظرفیت صنعت بیمه و قوانین شهری برای الزام به مقاوم‌سازی.

علی بیت‌اللهی با اشاره به وقوع زمین‌لرزه‌های کوچک در تهران، این رخدادها را نشانه فعال بودن گسل‌ها دانسته و تأکید کرده است: زمان برای افزایش ایمنی پایتخت محدود است.

تهران شاید نداند زلزله بزرگ چه روزی خواهد آمد، اما داده‌های زمین‌شناسی نشان می‌دهد این شهر سال‌هاست روی خطری خاموش زندگی می‌کند؛ خطری که مدیریت امروز آن می‌تواند تفاوت میان یک بحران قابل کنترل و یک فاجعه ملی باشد.