چالش‌های تمام‌نشدنی خدمت سربازی!

خدمت سربازی از جمله اتفاقاتی است که همیشه با چالش‌های فراوانی روبرو بوده، چه در مورد  اجباری بودن این دوران و چه در مورد حقوقی که به سربازان تعلق می‌گیرد همیشه نارضایتی وجود داشته است. این دوران که حداقل به مدت حدود یک سال و نیم طول می‌کشد، بخش زیادی از دوران جوانان را به خود اختصاص می‌دهد.

حقوقی که کفاف مخارج سربازان را نمی‌دهد

حسین ماه‌های آخر دوران سربازی خودش را در پادگانی در شهرستان فردیس می‌گذراند. او می‌گوید مدت سربازی قبلا ۲۴ ماه بوده اما حالا مناطق عملیاتی در محدوده‌ی مرزهای کشور مدت این دوره به ۱۸ ماه و در داخل شهر به ۲۰ ماه کاهش پیدا کرده که اتفاق خوبی است.

این سرباز وطن در مورد مدت زمان حضور در پادگان می‌گوید: زمان ورود به پادگان مدام عقب‌گرد داشت از ۷ صبح به ۶ونیم و بعد به ۵ صبح رسید. زمان خروج اکثرا ۲ ظهر است ولی بیشتر با اضافه‌کاری به ۵ ‌رسیده و نمی‌رسیم به کارهای دیگرمان برسیم.

حسین توضیح می‌دهد: وضعیت سرو غذا در پادگان خصوصا در بخش یگان آموزشی نابسامان است، برای صبحانه به سربازان یک کره‌ و یک پنیر خیلی کوچک به همراه یک تکه کوچک نان و برای ناهار نصف بشقاب غذا و برای شام یک سیب زمینی و یک تخم مرغ و تکه‌ی نان می‌دهند.

او درباره حقوق سربازان بیان می‌کند: در حال حاضر حقوق سربازان مجرد ماهیانه 6 میلیون و پانصد هزار تومان شده که به شدت اندک است و کفاف نیازهای سربازان را نمی‌دهد. علاوه بر این وقتی که خدمت سربازان تمام می‌شود دیده‌ام برای تایید کردن آن را به تعویق می‌اندازند و سربازان مدام باید این امور را پیگیری کنند.

حسین معتقد است سربازی اجباری به نفع مردم نیست باید طرحی باشد که هر کسی داوطلبانه به کشور خدمت کند و هر کسی دوست ندارد شرکت نکند و در حوزه‌های دیگر مشغول به فعالیت شود، چون خدمت سربازی واقعا هیچ دستاوردی برای زندگی شخصی ندارد.

ترس و وحشت در سربازی!

این روزها دور پنجم نمایش «دشمن مردم» در حال اجراست، نمایشی پرمخاطب در تم اجتماعی که از سال 1402 در سالن‌های گوناگون تهران اجرا شده و نمایش آن تابستان امسال نیز در عمارت هما ادامه دارد. این اثر کمدی دو بخش دارد، یک بخش دو دانش‌آموز و بخشی دیگر دو سرباز در حال آموزش هستند و به‌خاطر ترس‌هایی که ایجاد شده با مساله دروغ رویارو می‌شوند.

این نمایش به کارگردانی عمادالدین رجبلو و مجید عراقی در چهل‌ودومین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر (مسابقه تئاتر ایران) در چهار بخش موفق به دریافت جایزه شد، تقدیر و دیپلم افتخار برای سه بخش بهترین بازیگری مرد، بهترین نویسندگی و بهترین بازیگری کودک. همچنین به‌عنوان اثر برگزیده کمدی جشنواره انتخاب شد. به همین مناسبت به سراغ مولفان این اثر رفتیم.

نویسنده و کارگردان نمایش «دشمن خدا»: شیوه آموزش سربازی به اصلاح نیاز دارد

عمادالدین رجبلو با اشاره به دلیل انتخاب موضوع سربازی برای این نمایش، بیان کرد: علاقه من به پرداختن به فضاهای دولتی مانند مدرسه و پادگان نظامی بود. سال‌ها با دانش‌آموزان کار کرده‌ام و چند نمایش و نمایشنامه با محوریت فضای مدرسه نوشته‌ام. پس از گذراندن دوران خدمت سربازی نیز از سال ۱۳۹۴ نگارش نمایشنامه و فیلمنامه درباره پادگان نظامی را آغاز کردم. این اثر نیز تا حد زیادی از تجربه‌های شخصی و مسیری که خودم طی کرده‌ام، شکل گرفته است.

این نویسنده و کارگردان تئاتر رجبلو در مورد سوژه‌ی دوران سربازی در ایران گفت: سربازی در ایران در مقطع بسیار سرنوشت‌سازی از زندگی آقایان، زمانی که موقعیت شغلی و شخصیت آنها در حال شکل‌گیری است اتفاق می‌افتد. بسیاری از هم‌دوره‌ای‌های من به دلیل خدمت سربازی از مسیر حرفه‌ای خود فاصله گرفتند. افرادی بودند که در رشته‌هایی مانند موسیقی و تئاتر می‌توانستند آینده درخشانی حتی در سطح بین‌المللی داشته باشند؛ اما به دلیل ایجاد وقفه‌ی خدمت سربازی، مسیر زندگی آنها تغییر کرد و برخی حتی فعالیت حرفه‌ای خود را کنار گذاشتند. ما افراد خلاق بسیاری در رشته‌های مختلف داریم که اگر فرصت بیشتری داشته باشند، می‌توانند برای جامعه مفیدتر باشند.

او در مورد مسائل خدمت سربازی افزود: مدت زمان خدمت سربازی می‌تواند کوتاه‌تر باشد. بخش آموزشی را می‌توان در مدت چند ماه برگزار کرد و پس از آن، باقی دوره را به شکل متفاوتی مدیریت کرد. در عمل، بخش اصلی آموزش در همان ماه‌های ابتدایی انجام می‌شود و پس از آن اتفاق خاصی رخ نمی‌دهد.

رجبلو در مورد اینکه طرح موضوع ترس در نمایش تا چه اندازه می‌تواند به اصلاح روندهای موجود کمک کند، گفت: تمرکز اصلی من بر نظام آموزشی است، نه صرفاً سربازی. در این نمایش تلاش کرده‌ام نشان دهم که در بسیاری از مواقع، به جای آنکه مشکلات و حقیقت در نظام آموزشی مطرح شوند، افراد به سمت پنهان کردن واقعیت سوق داده می‌شوند. به نظرم چه در مدرسه و چه در سربازی، شیوه آموزش و ارتباط میان سیستم آموزشی و افرادی که در آن قرار می‌گیرند، نیازمند اصلاح است.

او اضافه کرد: به عنوان یک هنرمند و کسی که این سیستم را تجربه کرده، صرفاً تلاش کرده‌ام مسئله را در قالب نمایش مطرح کنم. وظیفه نمایش نسخه‌پیچی نیست؛ بلکه طرح پرسش و شناسایی معضل است تا متخصصان و مسئولان بتوانند برای آن راه‌حل پیدا کنند.

وی در پاسخ به اینکه اشاره به ترس در نظام آموزشی تا چه اندازه مبتنی بر تجربه شخصی بوده است، گفت: باید بگویم داستان نمایش تخیلی است و موقعیت‌های نمایش دقیقاً به همان شکلی که در واقعیت رخ داده‌ نیستند؛ اما فضا، اتمسفر و تجربه‌هایی که در دوران خدمت با آنها مواجه شدم در شکل‌گیری ایده و نگارش این اثر نقش داشتند.

درباره واکنش مخاطبان نیز باید گفت که هرچند آقایان به دلیل تجربه مستقیم سربازی همذات‌پنداری بیشتری با بخش دوم نمایش دارند؛ اما این اثر برای همه مخاطبان قابل درک است. در بخش نخست که به فضای مدرسه می‌پردازد، بسیاری از خانم‌ها عنوان می‌کنند که نمایش آنها را به خاطرات دوران تحصیل بازمی‌گرداند. همچنین در اجراهای قبلی، تعدادی از سربازان نمایش را تماشا کردند و فضای اثر برای آنها کاملاً ملموس بود. با وجود اینکه نمایش حال‌وهوای کمدی دارد، برخی تماشاگران در بخش‌هایی از اجرا تحت تأثیر قرار گرفتند، بغض کردند و حتی گریه کردند. هدف من این بوده که نمایش برای همه اقشار جامعه قابل فهم باشد.

کارگردان نمایش «دشمن خدا»: سیستم آموزشی مبتنی بر ترس را نقد کردیک

مجید عراقی، یکی از کارگردانان نمایش «دشمن خدا»، درباره این اثر گفت: متن این نمایش که عمادالدین رجبلو نوشته، 2 معضل اجتماعی را بررسی می‌کند و نقدی بر سیستم آموزشی مبتنی بر ترس است که از زمان قدیم، چه در مدرسه و چه در دوران سربازی، وجود داشته است. به گفته او، کاراکترهای این داستان برای فرار از واقعیت به دروغ رو می‌آورند و دروغ مساله‌ای است که در درازمدت آسیب جدی بر افراد جامعه می‌گذارد.

وی با اشاره به تجربه شخصی خود از دوران خدمت سربازی افزود: موقعیت‌هایی شبیه به این نمایش را در دوران خدمت سربازی دیده‌ام، هرچند میزان واقعیت و نمایش با هم تفاوت دارد؛ چرا که هر چیز نمایشی واقعی نیست و هر واقعیتی نمایش نیست. آنچه در دوران سربازی به چشم دیدیم، درصد اغراق کمتری نسبت به این نمایش دارد.

عراقی درباره امکان تغییر شرایط سربازی نیز گفت: تغییر شرایط سخت سربازی یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد و پیامدهای آن هم به‌صورت آنی به‌وضوح رقم نمی‌خورد. به گفته او، تغییرات بنیادین در آموزش به‌مرور اتفاق می‌افتد؛ مانند مدت زمان سربازی که از 24 ماه به 21 ماه تغییر کرد. وی افزود: سربازی دوره‌ای است که یک جوان جای خودش را در بازار کار پیدا می‌کند و با دوران سربازی این فاصله ایجاد می‌شود، شاید اگر مدت این دوره کمتر شود، این پروسه تسهیل شود.

کارگردان نمایش «دشمن خدا» در پایان درباره بازخورد مخاطبان اظهار کرد: این اثر به دلیل حال و هوای نوستالژیک خود، ارتباط خوبی با مخاطبان برقرار کرده است. به گفته او، در بخش نخست که درباره مدرسه است، تماشاگران به‌ویژه خانم‌ها و در بخش دوم که به سربازی می‌پردازد، آقایان بیشتر با اثر ارتباط برقرار می‌کنند. همچنین جنس شوخی‌های نمایش باعث شده برای مخاطبان یادآور لحظات خاصی باشد.