در دوره پر بارش افغانستان؛حقابه هیرمند نیمه‌ تمام/ ۴۱۷ میلیون مترمکعب به جای ۸۵۰ میلیون؛ معاهده هیرمند روی کاغذ مانده/ شکست سخت دیپلماسی آب ایران

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  در حالی که افغانستان یکی از پرباران‌ترین دوره‌های خود در یک قرن اخیر را تجربه می‌کند، سهم ایران از آب رودخانه هیرمند همچنان کمتر از میزان تعیین‌شده در معاهده رسمی میان دو کشور است. تازه‌ترین آمارها نشان می‌دهد تنها ۴۱۷ میلیون مترمکعب آب از افغانستان وارد چاه‌نیمه‌های سیستان و بلوچستان شده؛ رقمی که حتی به نصف حقابه قانونی ایران نیز نمی‌رسد.

بر اساس معاهده هیرمند که در سال ۱۳۵۳ میان ایران و افغانستان امضا شد، در سال‌های نرمال آبی افغانستان موظف است سالانه ۸۵۰ میلیون مترمکعب آب به ایران تحویل دهد. با این حال میزان آبی که امسال به سمت ایران رهاسازی شده، فاصله قابل توجهی با این تعهد دارد.

این وضعیت در شرایطی رخ داده که گزارش‌ها از افغانستان حاکی از یکی از پرباران‌ترین سال‌های چند دهه اخیر در این کشور است. به بیان دیگر، کمبود بارش یا خشکسالی نمی‌تواند توضیح اصلی برای کاهش جریان آب به سمت ایران باشد؛ موضوعی که بار دیگر نگاه‌ها را متوجه نحوه پیگیری حقابه ایران کرده است.

اهمیت این مسئله برای ایران تنها یک موضوع محیط‌زیستی نیست. حیات منطقه سیستان به جریان آب هیرمند وابسته است. چاه‌نیمه‌ها که به عنوان مهم‌ترین مخزن تأمین آب شرب و کشاورزی شمال سیستان و بلوچستان شناخته می‌شوند، مستقیماً از این رودخانه تغذیه می‌شوند. کاهش ورود آب به این مخازن می‌تواند پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی گسترده‌ای در منطقه به همراه داشته باشد.

با وجود صراحت معاهده ۱۳۵۳، اجرای آن در سال‌های اخیر همواره با تنش و اختلاف همراه بوده است. اکنون این پرسش مطرح می‌شود که وقتی افغانستان سالی پربارش را پشت سر می‌گذارد، چرا همچنان حقابه کامل ایران پرداخت نمی‌شود. این پرسش تنها متوجه کابل نیست، بلکه به عملکرد دیپلماسی آب ایران نیز بازمی‌گردد.

ایران در سال‌های گذشته بارها بر ضرورت اجرای کامل معاهده هیرمند تأکید کرده، اما نتایج عملی نشان می‌دهد سازوکارهای پیگیری این حقابه هنوز کارآمد نیستند. نبود یک چارچوب فعال و پیگیر در دیپلماسی آب، باعث شده اجرای تعهدات آبی افغانستان به موضوعی ناپایدار و وابسته به شرایط سیاسی تبدیل شود.

مسئله هیرمند اکنون از یک اختلاف مرزی فراتر رفته و به آزمونی برای کارآمدی سیاست خارجی در حوزه منابع آب تبدیل شده است. اگر حتی در سالی که افغانستان از نظر بارش در شرایط مطلوب قرار دارد، ایران نمی‌تواند حقابه کامل خود را دریافت کند، این پرسش جدی‌تر می‌شود که در سال‌های خشک آینده چه سرنوشتی در انتظار سیستان خواهد بود.