ایران در صدر تنوع زیستی و مراتع؛ رویشگاه‌های گیاهان دارویی تحت فشار خشکسالی

ابوالقاسم حسین‌پور اظهار کرد که ایران از نظر وسعت مراتع و تنوع زیستی کشوری غنی به شمار می‌رود. مراتع بزرگ‌ترین زیست‌بوم ایران را تشکیل می‌دهند و بیش از ۵۰ درصد از وسعت کشور را دربرمی‌گیرند. ایران از نظر تنوع زیستی جزو ۲۰ کشور برتر جهان و از لحاظ مناظر طبیعی شانزدهمین کشور دنیا است؛ بنابراین طبیعت کشور یک ظرفیت مهم و ارزشمند محسوب می‌شود. با این حال، شرایط مراتع کشور در حال حاضر پیچیده و دشوار است.

وی افزود که کشورهای مناطق معتدل و مرطوب، به ویژه در اروپا، از نظر تنوع زیستی محدودتر هستند، اما ایران دارای تنوع گیاهی و ذخایر ژنتیکی غنی است. در ۸۳ میلیون هکتار مراتع کشور بیش از ۸۶۰۰ گونه گیاهی شناسایی شده که بیش از ۲۳۰۰ گونه از آن‌ها گیاهان دارویی هستند و اهمیت پزشکی آن‌ها روز به روز افزایش می‌یابد. همچنین، بیش از ۲۷۰۰ گونه گیاهی بومی ایران هستند که تنها در زیستگاه‌های خاص کشور رشد می‌کنند.

مدیر کل دفتر امور مراتع سازمان منابع طبیعی درباره تهدیدهای گیاهان دارویی به ایسنا گفت: تغییرات اقلیمی، خشکسالی و بهره‌برداری شدید در برخی مناطق باعث محدود شدن برخی زیستگاه‌ها و جابجایی رویشگاه‌ها شده است، به گونه‌ای که برخی گونه‌ها به ارتفاعات بالاتر مهاجرت کرده‌اند. به طور مثال، گونه‌هایی که پیش‌تر در مناطق پایین‌دست و دشتی رشد می‌کردند، به دلیل سخت‌تر شدن شرایط اقلیمی اکنون به مناطق مرتفع محدود شده‌اند. وی با اشاره به افزایش بارش‌های زمستان سال جاری افزود که این موضوع می‌تواند شرایط این مناطق را بهبود بخشد.

حسین‌پور با بیان اینکه کاهش پوشش برف ناشی از تغییرات اقلیمی روی اکوسیستم‌های مرتعی و رویشگاه‌های گیاهان دارویی اثرگذار است، گفت: سطح برف در گذشته ۲۴ میلیون هکتار بود اما اکنون به ۱۴ میلیون هکتار کاهش یافته است، یعنی ۱۰ میلیون هکتار کمتر شده است. این شرایط ممکن است برخی گونه‌ها را در معرض خطر انقراض قرار دهد و موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع در حال مطالعه و حفاظت از برخی گونه‌ها است.

وی افزود که برخی زیرگونه‌های گیاه «گون» حساس هستند و نیاز به حمایت ویژه دارند. به همین منظور، سازمان منابع طبیعی در مهرماه امسال دستورالعملی برای شناسایی و تعیین محدوده ذخیره‌گاه‌های گون صادر کرده است تا این گونه‌ها بر اساس شاخص‌های فنی در اقلیم‌های مختلف شناسایی، اعلام و حفاظت شوند.

حسین‌پور همچنین توضیح داد که گیاهان دارویی به سه دسته تقسیم می‌شوند: دسته اول برداشت آزاد دارند، دسته دوم بهره‌برداری از آن‌ها مشروط است و دسته سوم برداشت آن‌ها ممنوع است. برخی ممنوعیت‌ها قانونی و برخی بر اساس شرایط محیطی و دستورالعمل‌های فنی اعمال می‌شوند و ممکن است برای زیرگونه‌های مختلف یک گیاه متفاوت باشد. وی به عنوان مثال گفت که گیاه گون دارای ۸۵۴ زیرگونه است و نمی‌توان حکم واحدی برای همه آن‌ها صادر کرد؛ برخی مجاز به بهره‌برداری هستند و برخی باید تحت حفاظت ذخیره‌گاهی قرار گیرند.

وی تاکید کرد که رسالت اصلی سازمان منابع طبیعی حفظ مراتع و ذخایر ژنتیکی گیاهی است و اولویت بر حفاظت است؛ سپس احیا و بهره‌برداری انجام می‌شود. بهره‌برداران در چارچوب طرح‌های مرتعداری یا قراردادهای خاص موظف به احیای رویشگاه‌ها قبل از بهره‌برداری هستند.

حسین‌پور در مورد اقدامات سال جاری گفت: طبق پیش‌بینی برنامه هفتم توسعه، قرار بود ۵۰ هزار هکتار از رویشگاه‌های گیاهان دارویی احیا شود و خوشبختانه طی ۹ ماه گذشته، ۵۲ هزار هکتار از این رویشگاه‌ها در مناطق مختلف ایران بازسازی شده است.

وی در پایان درباره تاثیر خشکسالی بر صادرات گیاهان دارویی توضیح داد: با توجه به جنبه انتفاعی این فعالیت، بهره‌برداران ابتدا رویشگاه‌ها را احیا می‌کنند و سپس برداشت می‌کنند. در شرایط خشکسالی، ادارات کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان‌ها از طریق کمیته‌های فنی وضعیت رویشگاه‌ها را بررسی می‌کنند و در صورت نامساعد بودن شرایط، برداشت محدود می‌شود. با این حال، در استان‌هایی که شرایط اقلیمی مناسب است، بهره‌برداری طبق نظر کمیته فنی مجاز خواهد بود.