این ردپاها دروغ نمی‌گویند!

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  گاهی در دل یک سنگ، هیچ استخوانی، هیچ صدفی و هیچ بقایای آشکاری از یک جانور پیدا نمی شود. با این حال، همان سنگ می تواند سندی زنده از حیات در میلیون ها سال پیش باشد. نه از خود جانور، بلکه از رد حرکتش. از جای پایی که روی گلی نرم مانده، یا شیاری که بدن یک موجود خزنده بر بستر دریا کشیده است.

در نگاه اول، این خطوط و فرورفتگی ها شاید فقط نقش هایی ساده روی سنگ به نظر برسند، اما برای دیرینه شناسان، همین نشانه های خاموش گاهی از خود فسیل ها گویاترند. آنها می توانند پرده از راز یک دریای باستانی بردارند و نشان دهند در زمانی بسیار دور، چه موجوداتی در آنجا زیسته اند، چگونه حرکت کرده اند و محیط اطرافشان چه ویژگی هایی داشته است.

فسیل هایی که خود جانور نیستند، اما از زندگی او خبر می دهند

در دیرینه شناسی، به آثار به جا مانده از فعالیت موجودات زنده «فسیل های اثری» گفته می شود. این گروه از فسیل ها، برخلاف استخوان، دندان یا صدف، بقایای مستقیم بدن جانور نیستند؛ بلکه نشانه هایی از رفتار و فعالیت او هستند. در میان این آثار، دو نوع بیش از همه اهمیت دارند: Track و Trail.

Track به مجموعه جای پا یا رد اندام های حرکتی جانور گفته می شود. این اثر زمانی شکل می گیرد که جانور روی بستری نرم، مانند گل، ماسه یا رس، راه رفته باشد. فاصله میان قدم ها، جهت حرکت، اندازه ردپا و تعداد آنها، هر کدام برای پژوهشگران معنا دارند. از همین جزئیات می توان فهمید جانور با چه سرعتی حرکت می کرده، چگونه راه می رفته و حتی تا حدی چه رفتاری داشته است.

در مقابل، Trail به شیاری پیوسته یا خطی ممتد گفته می شود که بر اثر خزیدن، لغزش یا کشیده شدن بدن جانور روی بستر ایجاد شده است. این آثار بیشتر به وسیله کرم ها، نرم تنان، بندپایان و دیگر جانداران کف زی به جا می مانند. Trailها بیشتر از آنکه از گام برداشتن خبر دهند، نشانه ای از تماس مداوم بدن جانور با سطح رسوبات هستند.

یک رد ساده، چگونه به گذشته ای دور راه باز می کند

اهمیت این آثار فقط در شناسایی یک موجود خلاصه نمی شود. ارزش اصلی آنها در این است که تصویری از محیط رسوب گذاری به دست می دهند؛ یعنی همان شرایطی که رسوبات در آن ته نشین شده و بعدها به سنگ تبدیل شده اند.

دیرینه شناسان با بررسی Track و Trail می توانند سرنخ هایی درباره ویژگی های یک محیط باستانی به دست آورند. این سرنخ ها شامل عمق آب، سرعت جریان، میزان اکسیژن بستر، جنس رسوبات، شدت انرژی محیط و حتی اثر امواج و جزر و مد است. به بیان دیگر، یک ردپا یا شیار می تواند مانند گزارشی فشرده از وضعیت یک دریا، ساحل یا بستر کم عمق در میلیون ها سال پیش عمل کند.

برای نمونه، اگر در گل سنگ های دریایی Trailهای فراوان، پیچیده و درهم دیده شود، این موضوع معمولاً از بستری آرام، نرم و غنی از مواد غذایی خبر می دهد؛ جایی که موجودات کف زی فرصت کافی برای حرکت و تغذیه داشته اند. در سوی دیگر، Trackهای واضح و خوب حفظ شده روی ماسه سنگ ها اغلب به محیط های کم عمق، سواحل باستانی یا دشت های جزر و مدی اشاره دارند؛ محیط هایی که در آن بستر برای ثبت ردپا مناسب بوده و سپس به سرعت پوشیده و حفظ شده است.

چرا این آثار گاهی از خود فسیل ها مهم ترند

فسیل های بدنی به ما می گویند چه موجودی در گذشته وجود داشته است. اما فسیل های اثری، یک گام فراتر می روند. آنها نشان می دهند آن موجود چگونه زندگی می کرده، چگونه حرکت می کرده و در چه شرایطی با محیط خود تعامل داشته است.

به همین دلیل است که دیرینه شناسان در بسیاری از موارد، ارزشی هم سنگ یا حتی بیشتر برای این آثار قائل هستند. زیرا اگر بقایای بدن جانور از بین رفته باشد، رفتار او هنوز می تواند در سنگ ثبت شده باشد. ردها، شیارها و فرورفتگی هایی که شاید در نگاه اول بی اهمیت به نظر برسند، در واقع زبان خاموش حیات گذشته اند.

سنگ هایی که هنوز روایت می کنند

در جهان دیرینه شناسی، همیشه لازم نیست استخوانی پیدا شود تا بتوان از گذشته حرف زد. گاهی یک مسیر باریک روی سطح سنگ، یا چند فرورفتگی منظم، برای بازسازی بخشی از تاریخ زمین کافی است. این نشانه ها به ما یادآوری می کنند که گذشته فقط در بقایای بدن جانوران حفظ نشده، بلکه در رفتار آنها نیز باقی مانده است.

ردی که میلیون ها سال پیش بر بستر یک دریای باستانی ثبت شده، امروز می تواند به دانشمندان بگوید آب آن دریا چقدر عمیق بوده، بسترش چقدر نرم بوده و چه موجوداتی در آن رفت و آمد می کرده اند. در سکوت سنگ ها، هنوز هم زندگی جریان دارد؛ فقط باید زبان ردها را بلد بود.