تهران؛ شهری که مهاجرت آن را بلعیده/ پایتخت تا کجا باید هزینه بی‌عدالتی در شهرهای کوچک را بپردازد؟

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، دکتر حمیدرضا اشراقی، جامعه‌شناس و پژوهشگر اجتماعی، با اشاره به رشد مهاجرت به کلان‌شهرها، به‌ویژه تهران، گفت: نبود عدالت اجتماعی در دسترسی به امکانات، اشتغال، رفاه و زیرساخت‌های زندگی در شهرهای کوچک و مناطق کم‌برخوردار، از عوامل مهم افزایش مهاجرت به پایتخت است و برای مدیریت این روند باید زمینه مهاجرت معکوس و تقویت شهرهای کوچک و روستاها فراهم شود.

تهران؛ مقصد مهاجرتی که زیرساخت‌هایش همپای جمعیت رشد نکرده است

اشراقی با تأکید بر اینکه هر زیست‌بوم برای تأمین رفاه و کیفیت زندگی شهروندان به زیرساخت‌های متناسب نیاز دارد، اظهار کرد: در شهرها، علاوه بر تأمین مسکن، باید به زیرساخت‌های اجتماعی، فرهنگی، ورزشی، آموزشی ودرمانی توجه شود. این موضوع نیازمند برنامه‌ریزی دقیق مدیران شهری و دستگاه‌های مسئول است.

وی افزود: در تهران طی سال‌های گذشته، به دلایل مختلف از جمله مهاجرت از شهرهای کوچک و روستاها، جمعیت افزایش یافته، اما توسعه زیرساخت‌ها در همه مناطق متناسب با این رشد جمعیتی نبوده است. در نتیجه، در برخی مناطق شاهد برخورداری مناسب از امکانات و در برخی دیگر با کمبود جدی منابع و خدمات مواجه هستیم.

گرانی مسکن، حاشیه‌نشینی را تشدید کرده است

این جامعه‌شناس، افزایش هزینه‌های زندگی و به‌ویژه رشد اجاره‌بها را از عوامل تشدیدکننده این وضعیت دانست و گفت: افزایش هزینه مسکن باعث شده بسیاری از خانواده‌ها در زمان تمدید قراردادهای اجاره و رهن، ناچار به جابه‌جایی به مناطق ارزان‌تر و کم‌برخوردارتر شوند؛ روندی که می‌تواند به تقویت حاشیه‌نشینی در اطراف تهران منجر شود. این مسائل نشان می‌دهد مدیریت شهری و دستگاه‌های مرتبط نیازمند برنامه‌ریزی جدی‌تری برای ایجاد تعادل در توزیع امکانات و خدمات هستند.

نسخه اشراقی برای کاهش مهاجرت به تهران؛ «عدالت اجتماعی»

وی در پاسخ به پرسشی درباره راهکار کلان‌شهرهای پرجمعیت برای مدیریت رشد جمعیت و تأمین خدمات عمومی، گفت: یکی از مهم‌ترین راهکارها، مدیریت مهاجرت و ایجاد امکان مهاجرت معکوس به شهرهای کوچک‌تر و حتی روستاهاست.

این پژوهشگر اجتماعی افزود: برای تحقق این هدف باید عدالت اجتماعی در برخورداری از امکانات و زیرساخت‌های زندگی در شهرهای کوچک، شهرهای اقماری و مناطق کم‌برخوردار تقویت شود. اگر مردم بتوانند در محل زندگی خود به اشتغال، خدمات آموزشی، درمانی، رفاهی و سایر نیازهای اساسی دسترسی داشته باشند، انگیزه مهاجرت به کلان‌شهرها نیز کاهش پیدا می‌کند.

وی ادامه داد: وزارت راه و شهرسازی، شهرداری‌ها و سایر دستگاه‌های مسئول می‌توانند با برنامه‌ریزی هماهنگ، بخشی از پیامدهای رویکردهای نادرست گذشته را اصلاح و زمینه ایجاد تعادل جمعیتی میان کلان‌شهرها و سایر مناطق کشور را فراهم کنند.

کیفیت زندگی در تهران؛ هنوز تا نقطه مطلوب فاصله داریم

اشراقی با اشاره به وضعیت کیفیت زندگی در تهران گفت: هرچند طی سال‌های اخیر اقدامات قابل توجهی در حوزه‌های مختلف شهری انجام شده، اما همچنان در برخی مناطق و محله‌های تهران با چالش‌هایی در زمینه دسترسی به امکانات رفاهی، سلامت، آموزش و حمل‌ونقل مواجه هستیم.

وی افزود: برای ارزیابی دقیق کیفیت زندگی در تهران نیازمند داده‌ها و شاخص‌های مشخص هستیم، اما حتی با نگاهی به وضعیت دسترسی مردم در مناطق مختلف شهر می‌توان دریافت که هنوز در توزیع امکانات و خدمات شهری با چالش‌های مهمی مواجهیم.

جنگ و بحران؛ آزمونی برای تاب‌آوری شهر تهران

این جامعه‌شناس در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تأثیر بحران‌ها و جنگ بر زیست شهری، اظهار کرد: جنگ و تخریب زیرساخت‌ها می‌تواند نظام پیچیده‌ای از مشکلات اجتماعی را به همراه داشته باشد و دسترسی شهروندان به خدمات آموزشی، درمانی، حمل‌ونقل و سایر زیرساخت‌های ضروری زندگی را تحت تأثیر قرار دهد.

وی با اشاره به تجربه مدیریت شهری تهران در بحران‌های اخیر افزود: اسکان بیش از ۷ هزار نفر از افراد آسیب‌دیده در حدود ۴۳ هتل شهر تهران، نمونه‌ای از اقداماتی بود که با استفاده از ظرفیت مدیریت شهری، توان مردمی و گروه‌های اجتماعی برای کاهش آسیب‌های روحی و اجتماعی و افزایش تاب‌آوری شهروندان انجام شد.

اشراقی این تجربه را الگویی قابل توجه برای مدیریت بحران در سایر شهرها دانست و گفت: استفاده از سرمایه اجتماعی و همراهی گروه‌های مردمی می‌تواند توان مدیریت شهری را در مواجهه با بحران‌های جمعی افزایش دهد.

تهران نیازمند پناهگاه‌های چندمنظوره است

اشراقی در ادامه با اشاره به ضرورت بازنگری در زیرساخت‌های پدافندی و مدیریت بحران تهران گفت: تجربه جنگ هشت‌ساله دفاع مقدس با شرایط امروز فاصله زیادی دارد و موضوع پناهگاه‌های شهری ممکن است در طول سال‌های گذشته از اولویت‌های نظام برنامه‌ریزی شهری خارج شده باشد.

وی تأکید کرد: باید برای تهران پناهگاه‌ها و فضاهای جمعی مناسب و شناخته‌شده تعریف شود؛ فضاهایی که تنها در زمان جنگ مورد استفاده قرار نگیرند، بلکه بتوان از آنها در شرایطی مانند زلزله و سایر بحران‌های احتمالی نیز استفاده کرد.

این پژوهشگر اجتماعی پیشنهاد کرد: با تعریف کارکردهای متنوع برای این فضاها، می‌توان در زمان عادی نیز از آنها برای ارائه خدمات عمومی و تقویت زیرساخت‌های اجتماعی استفاده کرد؛ رویکردی که علاوه بر افزایش آمادگی شهر در برابر بحران، می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی شهروندان نیز کمک کند.

سرمایه اجتماعی؛ مهم‌ترین پشتوانه مدیریت بحران

اشراقی در جمع‌بندی سخنان خود، مدیریت بحران‌های اخیر در تهران را تجربه‌ای قابل بررسی برای سایر شهرهای کشور دانست و گفت: استفاده از سرمایه اجتماعی، همراهی مردم و هم‌افزایی مجموعه‌های مردمی می‌تواند الگویی مؤثر برای مدیریت شهری در شرایط بحران باشد.

وی خاطرنشان کرد: مدیریت شهری در کنار تقویت زیرساخت‌های فیزیکی، باید به سرمایه اجتماعی و مشارکت شهروندان نیز توجه ویژه داشته باشد؛ چرا که افزایش تاب‌آوری شهرها در برابر بحران‌ها، تنها با توسعه کالبدی و امکانات فیزیکی محقق نمی‌شود و نیازمند مشارکت و همراهی مردم است.