تحلیل روانشناسی خبر ترند/ ثبت استیضاح عراقچی در مجلس/ وقتی تنش در سیاست خارجی به اضطراب آینده در خانه های مردم می رسد

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، محمد رشیدی، عضو هیئت رئیسه مجلس شورای اسلامی، اعلام کرد درخواست استیضاح عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در سامانه مجلس ثبت شده است. به گفته او، در زمان اعلام این خبر، درخواست هنوز به هیئت رئیسه مجلس ارجاع نشده بود.

علیرضا سلیمی، دیگر عضو هیئت رئیسه مجلس نیز توضیح داد ثبت درخواست در سامانه لزوما به معنای قرار گرفتن استیضاح در دستور کار صحن علنی نیست. در گزارش های منتشر شده، بخشی از انتقادهای مطرح شده به تماس ها و گفت و گوهای دیپلماتیک مرتبط با سفر عراقچی به نیویورک مربوط بوده است.

برخی نمایندگان مدعی شده اند اقداماتی بدون هماهنگی لازم انجام شده است. این ادعاها محل اختلاف بوده و نباید به عنوان واقعیت اثبات شده بازگو شوند. از نظر حقوقی و خبری، میان ثبت درخواست، طی شدن مراحل بررسی، برگزاری جلسه استیضاح و رای احتمالی مجلس تفاوت وجود دارد بنابراین در این مرحله سخن گفتن از برکناری وزیر امور خارجه یا قطعی بودن استیضاح صحیح نیست. اما چرا حتی ثبت یک درخواست سیاسی می تواند در فضای عمومی واکنش های گسترده ایجاد کند؟

تحلیل روانشناختی؛ چرا خبرهای سیاست خارجی برای مردم فقط خبر سیاسی نیستند؟

ذهن انسان رویدادها را صرفا بر اساس موضوع رسمی آنها ارزیابی نمی کند. مهم است که فرد تصور کند یک رویداد چه پیامدی برای زندگی خودش خواهد داشت.  در نظریه ارزیابی شناختی استرس ریچارد لازاروس و سوزان فولکمن، افراد هنگام مواجهه با یک رویداد ابتدا اهمیت و تهدید احتمالی آن را ارزیابی می کنند و سپس منابع خود را برای مقابله با پیامدهایش می سنجند.

به همین دلیل، یک خبر پارلمانی ممکن است برای فردی صرفا بخشی از روند نظارت قانونی باشد اما فرد دیگری که نگران وضعیت اقتصادی، امنیت شغلی یا آینده خانواده است، ممکن است همان خبر را نشانه احتمال افزایش بی ثباتی تلقی کند.  این برداشت لزوما به معنای آن نیست که خبر واقعا چنین پیامدی خواهد داشت.  تفاوت مهمی میان پیامد واقعی یک رویداد و پیامدی که افراد از آن انتظار دارند وجود دارد.  روانشناسی دقیقا به همین فاصله توجه می کند.

عدم تحمل بلاتکلیفی؛ چرا خبرهای نیمه تمام ذهن را بیشتر درگیر می کنند؟

یکی از ویژگی های خبر ثبت درخواست استیضاح این است که نتیجه نهایی آن روشن نیست.  آیا درخواست به مرحله بعد می رسد؟ آیا وزیر برای پاسخگویی دعوت می شود؟  آیا اختلاف ها از مسیر گفت و گو حل می شوند؟  آیا تغییری در مدیریت سیاست خارجی رخ می دهد؟

ذهن انسان معمولا تلاش می کند برای موقعیت های نامطمئن، توضیح و پیش بینی پیدا کند. در پژوهش های مربوط به عدم تحمل بلاتکلیفی، نشان داده شده است که برخی افراد در مواجهه با آینده نامعلوم، نگرانی بیشتری تجربه می کنند اما نکته مهم این است که بلاتکلیفی سیاسی به خودی خود اختلال روانی ایجاد نمی کند و نگرانی شهروندان درباره مسائل مهم کشور لزوما غیرمنطقی نیست.

مشکل زمانی تشدید می شود که فرد اطلاعات کافی برای ارزیابی وضعیت نداشته باشد و ذهنش به طور مداوم سناریوهای منفی را مرور کند. در چنین شرایطی، خبر ممکن است بارها در گفت و گوهای خانوادگی، فضای مجازی و ذهن افراد بازتولید شود؛ حتی بدون آنکه تحول تازه ای رخ داده باشد.

نظریه تهدید و کنترل؛ چرا احساس بی قدرتی از خود خبر فرساینده تر است؟

در روانشناسی، کنترل ادراک شده به باور فرد درباره توانایی تاثیرگذاری بر شرایط اشاره دارد. وقتی انسان احساس می کند برای مدیریت یک مشکل گزینه های مشخصی دارد، معمولا بهتر می تواند با فشار آن مواجه شود اما رویدادهای سیاسی کلان اغلب خارج از کنترل مستقیم شهروندان هستند. فرد نمی تواند شخصا درباره سرنوشت یک درخواست استیضاح تصمیم بگیرد. در عین حال، ممکن است تصور کند نتیجه آن بر زندگی اقتصادی یا اجتماعی اش تاثیر خواهد گذاشت.

ترکیب اهمیت بالای موضوع و کنترل پایین بر نتیجه می تواند زمینه فشار روانی را فراهم کند.البته این رابطه به معنای ناتوانی مردم در تحلیل مسائل سیاسی نیست.

شهروندان می توانند رویدادها را آگاهانه دنبال کنند و درباره آنها موضع داشته باشند، بدون اینکه لزوما دچار اضطراب شوند. آنچه اهمیت دارد، جلوگیری از تبدیل پیگیری خبر به احساس ناتوانی دائمی است.

اثر سرریز هیجانی؛ چگونه تنش سیاسی وارد روابط خانوادگی می شود؟

در روانشناسی خانواده، اثر سرریز به انتقال فشار و هیجان از یک حوزه زندگی به حوزه دیگر اشاره دارد برای مثال، فردی که در طول روز با اخبار نگران کننده اقتصادی یا سیاسی مواجه شده است، ممکن است هنگام بازگشت به خانه تحریک پذیرتر باشد. در این وضعیت، اختلافی کوچک درباره مسائل روزمره می تواند شدیدتر از معمول تجربه شود.

گاهی نیز گفت و گوهای سیاسی در خانواده به میدان اختلاف های ارزشی و نسلی تبدیل می شوند. یکی از اعضای خانواده ممکن است استیضاح را ابزار ضروری نظارت مجلس بداند. دیگری ممکن است آن را عاملی برای افزایش تنش در شرایط حساس تلقی کند. هر دو برداشت می توانند از نگرانی های متفاوت درباره آینده کشور سرچشمه بگیرند.

اگر اعضای خانواده به جای بررسی استدلال ها، شخصیت یکدیگر را هدف قرار دهند، اختلاف سیاسی ممکن است به آسیب در رابطه عاطفی تبدیل شود.

آیا اختلاف سیاسی همیشه به سلامت روان جامعه آسیب می زند؟

اختلاف نظر، نقد عملکرد مسئولان و استفاده از ابزارهای قانونی نظارت، بخشی از فرایندهای سیاسی هستند. از منظر روانشناسی اجتماعی، وجود اختلاف به خودی خود نشانه بحران یا آسیب نیست.  حتی امکان بیان دیدگاه های متفاوت و پاسخگو بودن نهادها می تواند با احساس مشارکت و اعتماد عمومی ارتباط داشته باشد.

آنچه می تواند مشکل ساز شود، ابهام طولانی، اطلاع رسانی متناقض، اتهام زنی بدون ارائه شواهد و تبدیل اختلاف نهادی به فضایی از تهدید دائمی است  بنابراین نباید از تحلیل روانشناختی برای نتیجه گیری سیاسی درباره درست یا نادرست بودن اصل استیضاح استفاده کرد. پرسش اصلی این است که چگونه می توان اختلاف های قانونی را به شکلی مدیریت کرد که شهروندان بتوانند واقعیت را از شایعه و احتمال را از قطعیت تشخیص دهند.

روانشناسی شایعه؛ چرا اخبار مبهم سریع تر بزرگ می شوند؟

گوردون آلپورت و لئو پستمن در مطالعات کلاسیک شایعه نشان دادند اهمیت موضوع و ابهام اطلاعات می توانند در گسترش شایعه نقش داشته باشند. وقتی خبری درباره سیاست خارجی منتشر می شود، بسیاری از مخاطبان به دنبال پاسخ فوری درباره پیامدهای آن هستند.

اگر اطلاعات دقیق و قابل اعتماد محدود باشد، فضای تفسیر و حدس گسترش پیدا می کند. در شبکه های اجتماعی، ممکن است ثبت یک درخواست به صورت برگزاری قطعی استیضاح بازگو شود.در مرحله بعد، برخی کاربران ممکن است آن را با برکناری قریب الوقوع وزیر یکسان بدانند. به این ترتیب، خبری که در آغاز درباره یک اقدام مقدماتی بوده، ممکن است در بازنشرهای بعدی معنایی بسیار قطعی تر پیدا کند. این فرایند می تواند احساس نگرانی را افزایش دهد، بدون آنکه اطلاعات واقعی تازه ای به مخاطب اضافه شده باشد.

سوگیری منفی؛ چرا ذهن به سناریوهای نگران کننده بیشتر توجه می کند؟

پژوهش های روانشناسی شناختی نشان می دهند اطلاعات تهدیدکننده در بسیاری از شرایط توجه بیشتری جلب می کنند.  این گرایش که با مفهوم سوگیری منفی ارتباط دارد، می تواند از نظر تکاملی به شناسایی خطر کمک کند اما در مواجهه مداوم با اخبار سیاسی، ممکن است باعث شود فرد بیش از اندازه بر پیامدهای نامطلوب احتمالی تمرکز کند  برای مثال مخاطب ممکن است از میان چند سناریوی ممکن، فقط بدترین نتیجه را در ذهن خود نگه دارد.

در این شرایط، لازم است میان احتمال وقوع یک رویداد و شدت پیامد احتمالی آن تفاوت گذاشته شود.  اینکه یک پیامد نگران کننده است، به معنای قطعی بودن وقوع آن نیست.

اعتماد نهادی؛ چرا توضیح دادن فرایندها اهمیت روانشناختی دارد؟

اعتماد عمومی فقط به موافقت شهروندان با تصمیم های سیاسی وابسته نیست.  شیوه تصمیم گیری و نحوه توضیح آن نیز اهمیت دارد. در پژوهش های تام تایلر درباره عدالت رویه ای، ادراک انصاف، شفافیت و رفتار محترمانه با ارزیابی مشروعیت نهادها ارتباط دارد.  در موضوع استیضاح، اطلاع رسانی روشن درباره مراحل قانونی می تواند به مخاطبان کمک کند رویداد را دقیق تر درک کنند برای مثال اعلام اینکه درخواست صرفا ثبت شده و هنوز در دستور کار صحن نیست، از نظر روانشناختی نیز اهمیت دارد زیرا این توضیح فاصله میان واقعیت و برداشت های اغراق آمیز را کاهش می دهد.  در مقابل، اطلاع رسانی مبهم می تواند زمینه شکل گیری روایت های متناقض را فراهم کند.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

زیرا اخبار سیاسی فقط در مجلس و دولت باقی نمی مانند.آنها وارد گفت و گوهای خانوادگی، محیط کار و تصمیم های روزمره مردم می شوند. با این حال، نمی توان بدون پژوهش میدانی ادعا کرد ثبت استیضاح عراقچی به طور مشخص باعث افزایش اضطراب در جامعه ایران شده است.

آنچه می توان از منظر علمی بررسی کرد، سازوکارهای احتمالی واکنش مردم به اخبار حساس و نامطمئن است. این خبر فرصتی است برای توضیح اینکه چگونه ابهام، انتظار تهدید، کاهش کنترل ادراک شده و شایعه می توانند تجربه روانی شهروندان را تحت تاثیر قرار دهند.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

در موضوعات حساس سیاست خارجی، اطلاع رسانی دقیق و به موقع اهمیت فراوان دارد. مسئولان مجلس و دولت باید میان ثبت درخواست، بررسی قانونی و تصمیم نهایی تفاوت روشن قائل شوند.

همچنین لازم است ادعاهای مطرح شده درباره عملکرد مقام های اجرایی از طریق سازوکارهای رسمی و بر اساس شواهد بررسی شوند. پاسخگویی و نظارت قانونی نباید با ایجاد ابهام غیرضروری برای افکار عمومی همراه شود. در شرایطی که بسیاری از شهروندان نسبت به آینده اقتصادی و اجتماعی حساس هستند، شفافیت می تواند به کاهش زمینه شایعه و برداشت های نادرست کمک کند.

راهکار برای خانواده ها؛ چگونه اخبار سیاسی را دنبال کنیم بدون آنکه در نگرانی غرق شویم؟

نخست، میان خبر تایید شده، تحلیل کارشناسی و پیش بینی شخصی تفاوت بگذارید. دوم، برای آگاهی از مراحل قانونی، به منابع معتبر و اظهارات رسمی قابل استناد مراجعه کنید.

سوم، از پیگیری مکرر یک خبر بدون تحول تازه پرهیز کنید؛ بررسی مداوم شبکه های اجتماعی لزوما اطلاعات بیشتری ایجاد نمی کند.  چهارم، در گفت و گوهای خانوادگی اجازه دهید اعضا دیدگاه های متفاوت داشته باشند، بدون اینکه اختلاف سیاسی به توهین شخصی تبدیل شود.

پنجم، اگر خبرهای سیاسی باعث اختلال قابل توجه در خواب، تمرکز یا عملکرد روزمره شده اند، محدود کردن زمان مواجهه با اخبار و دریافت حمایت روانشناختی می تواند مفید باشد.

تلنگر روانشناختی

گاهی آنچه مردم را از یک خبر سیاسی نگران می کند، فقط اتفاقی نیست که رخ داده است؛ اتفاق هایی است که نمی دانند ممکن است پس از آن رخ دهد.ثبت یک درخواست استیضاح هنوز به معنای تغییر وزیر یا تغییر مسیر سیاست خارجی نیست  اما هر بار که احتمال به جای واقعیت و شایعه به جای اطلاع رسانی دقیق می نشیند، ذهن جامعه ناچار می شود هزینه این ابهام را بپردازد.

در سیاست، اختلاف نظر می تواند بخشی از پاسخگویی باشد؛ آنچه نباید عادی شود، تبدیل هر اختلاف به اضطرابی بی پایان درباره فرداست.