چرا دختران باید همیشه بی نقص باشند؟ / تحلیل روانشناسی به مناسبت روز جهانی دختر

به گزارش گروه روانشناسی رکنا،  روانشناسی رشد نوجوانی هشدار می دهد وقتی ارزشمندی فرد به عملکرد او در چند محیط وابسته شود، ممکن است پنهان کردن احساسات، خودانتقادی و ترس از شکست به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شود. پرسش این است: دختری که در همه جا باید خوب به نظر برسد، کجا اجازه دارد حالش خوب نباشد؟

نوجوانی که در سه محیط مختلف ارزیابی می شود

دختران نوجوان امروز ممکن است در طول یک روز با انتظارات متفاوتی روبرو شوند. در خانه، خانواده ممکن است بر مسئولیت پذیری، رعایت قواعد و رفتار آرام تاکید کند. در مدرسه، موفقیت تحصیلی، نظم، رقابت و عملکرد قابل اندازه گیری اهمیت پیدا می کند. در شبکه های اجتماعی نیز نوجوان با تصویرهایی از زیبایی، محبوبیت، موفقیت و زندگی جذاب مواجه می شود.

این انتظارات لزوما ناسالم نیستند. خانواده می تواند منبع حمایت باشد، مدرسه فرصت رشد فراهم کند و فضای مجازی امکان ارتباط و خلاقیت ایجاد کند. مسئله زمانی شکل می گیرد که نوجوان احساس کند در هیچ یک از این محیط ها حق ندارد معمولی، خسته، ناموفق یا آسیب پذیر باشد. در چنین وضعیتی، زندگی روزمره ممکن است به مجموعه ای از اجراهای اجتماعی تبدیل شود؛ اجراهایی که هر کدام انرژی روانی می خواهند.

این گزارش به یک تشخیص بالینی درباره دختران نوجوان نمی پردازد، بلکه سازوکارهایی را بررسی می کند که می توانند در برخی نوجوانان فشار روانی ایجاد کنند.

تحلیل روانشناختی؛ تعارض نقش ها چگونه ذهن نوجوان را خسته می کند؟

در روانشناسی اجتماعی، هر فرد نقش های مختلفی در زندگی دارد.نقش فرزند، دانش آموز، دوست و عضو یک گروه اجتماعی، هر کدام با انتظارات خاصی همراه هستند.داشتن نقش های متعدد به خودی خود آسیب زا نیست و حتی می تواند منابع متفاوتی از حمایت و احساس موفقیت فراهم کند اما زمانی که خواسته های این نقش ها با یکدیگر ناسازگار شوند، احتمال تجربه تعارض نقش افزایش می یابد برای مثال نوجوانی ممکن است از یک سو احساس کند باید تمام وقت خود را صرف درس خواندن کند و از سوی دیگر نگران باشد که اگر در جمع دوستان آنلاین حضور نداشته باشد، از روابط اجتماعی کنار گذاشته می شود.

او ممکن است برای راضی نگه داشتن همه طرف ها، از خواب، استراحت یا فعالیت های مورد علاقه خود کم کند. در این وضعیت، فشار فقط از تعداد تکالیف ناشی نمی شود؛ بلکه از تلاش برای پاسخ دادن به انتظاراتی می آید که همیشه قابل جمع نیستند. یکی از پیامدهای احتمالی چنین وضعیتی، احساس گناه مداوم است. نوجوان هنگام درس خواندن نگران دوستانش است و هنگام استراحت احساس می کند از درس عقب افتاده است. در نتیجه، حتی زمانی که فعالیتی انجام نمی دهد، ذهن او ممکن است همچنان درگیر وظایف ناتمام باشد.

کار هیجانی؛ وقتی دختر نوجوان مجبور است همیشه خوب به نظر برسد

آرلی هاکشیلد، جامعه شناس، مفهوم کار هیجانی را برای توصیف مدیریت و نمایش احساسات در چارچوب انتظارات اجتماعی مطرح کرد. این مفهوم در اصل در مطالعه مشاغل و روابط کاری توسعه یافت، اما تمایز میان احساس واقعی و احساس ابراز شده برای فهم برخی تجربه های روزمره نیز مفید است برای مثال نوجوانی ممکن است ناراحت باشد اما در جمع دوستان لبخند بزند تا کسی متوجه حال او نشود.

ممکن است در خانه از موضوعی عصبانی باشد اما برای جلوگیری از تنش، وانمود کند مشکلی وجود ندارد یا در شبکه های اجتماعی تصویری شاد منتشر کند، در حالی که همان روز تجربه ناخوشایندی داشته است. این رفتارها همیشه نشانه مشکل نیستند. تنظیم هیجان و انتخاب زمان مناسب برای بیان احساسات بخشی از مهارت اجتماعی است اما اگر فرد به طور مداوم احساس کند باید هیجان واقعی خود را پنهان کند و هیچ محیط امنی برای بیان آن ندارد، ممکن است فاصله میان تجربه درونی و رفتار بیرونی برای او فرساینده شود.

در این شرایط، دیگران ممکن است نوجوان را فردی آرام و موفق ببینند، در حالی که از فشار روانی او آگاه نباشند.

کمال گرایی اجتماعی؛ وقتی کافی بودن هیچ وقت کافی نیست

یکی از مفاهیم مهم در فهم فشار نوجوانان، کمال گرایی است. گوردون فلت و پل هیویت میان ابعاد مختلف کمال گرایی تفاوت گذاشته اند. یکی از این ابعاد، کمال گرایی تجویزشده از سوی اجتماع   است.

در این حالت، فرد احساس می کند دیگران از او انتظار دارند بی نقص باشد و ارزشمندی اش به برآورده کردن این انتظارات وابسته است برای یک دختر نوجوان، این انتظار ممکن است در شکل های متفاوتی ظاهر شود.باید نمره عالی بگیرد.  باید ظاهر مناسبی داشته باشد.باید در جمع دوستان محبوب باشد. باید خانواده را ناراحت نکند. باید برای آینده برنامه مشخصی داشته باشد. مشکل اینجاست که هیچ فردی نمی تواند در همه حوزه های زندگی همیشه بهترین عملکرد را داشته باشد.

وقتی نوجوان معیارهای سختگیرانه را به همه جنبه های زندگی تعمیم می دهد، موفقیت ها ممکن است به سرعت عادی شوند، اما اشتباه های کوچک اهمیت بسیار زیادی پیدا کنند. در چنین وضعیتی، فرد ممکن است به جای لذت بردن از پیشرفت، مدام نگران از دست دادن جایگاه خود باشد.

پژوهش ها میان برخی ابعاد ناسازگار کمال گرایی و مشکلاتی مانند اضطراب و نشانه های افسردگی ارتباط یافته اند؛ اما این ارتباط به معنای آن نیست که هر نوجوان پرتلاش یا موفقی در معرض اختلال روانی قرار دارد.

خود ارزشمندی مشروط؛ وقتی یک نمره بد به معنای من کافی نیستم می شود

در پژوهش های جنیفر کراکر و همکاران، مفهوم خودارزشمندی مشروط بررسی شده است. این مفهوم به شرایطی اشاره دارد که فرد احساس ارزشمندی خود را به موفقیت یا تایید در حوزه های مشخص وابسته می کند برای مثال نوجوان ممکن است تصور کند فقط زمانی ارزشمند است که نمره بالایی بگیرد، مورد تحسین قرار گیرد یا ظاهرش تایید شود.

در چنین وضعیتی، یک اتفاق محدود می تواند معنایی بسیار بزرگ پیدا کند. نمره پایین فقط یک نتیجه تحصیلی نیست؛ ممکن است به نشانه بی کفایتی شخصی تبدیل شود.  کم شدن توجه دوستان فقط یک تغییر در تعامل اجتماعی نیست؛ ممکن است به معنای دوست داشتنی نبودن تعبیر شود. این شیوه ارزیابی خود، فرد را در برابر نوسان های طبیعی زندگی آسیب پذیرتر می کند زیرا هیچ کس نمی تواند موفقیت، محبوبیت یا تایید دیگران را بطور دائمی تضمین کند.

از منظر روانشناسی، یکی از عوامل محافظتی این است که نوجوان یاد بگیرد میان ارزش شخصی و عملکرد در یک موقعیت تفاوت بگذارد.

شبکه های اجتماعی؛ چرا احساس دیده شدن می تواند با اضطراب همراه شود؟

فضای مجازی فقط محلی برای دیدن زندگی دیگران نیست. نوجوان در این فضا ممکن است احساس کند خودش نیز به طور مداوم در معرض نگاه و ارزیابی دیگران قرار دارد. تعداد پسندیدن ها، واکنش دوستان، دیده شدن پیام ها و میزان تعامل با محتوا می توانند به نشانه های اجتماعی مهمی تبدیل شوند.

در این میان، مفهوم مخاطب خیالی که در روانشناسی رشد نوجوانی با آثار دیوید الکایند شناخته می شود، می تواند بخشی از تجربه نوجوان را توضیح دهد. مخاطب خیالی به گرایش برخی نوجوانان برای تصور این موضوع اشاره دارد که دیگران بیش از اندازه متوجه ظاهر و رفتار آنها هستند.

البته این مفهوم نباید به همه نوجوانان تعمیم داده شود و درباره دامنه کاربرد آن نیز بحث های علمی وجود دارد اما در محیطی که عکس ها، پیام ها و واکنش ها قابل مشاهده و گاهی قابل ثبت و بازنشر هستند، نگرانی درباره برداشت دیگران می تواند شکل تازه ای پیدا کند.

نوجوان ممکن است پیش از انتشار یک عکس بارها آن را بررسی کند، پس از انتشار واکنش ها را دنبال کند و نبود پاسخ را به شکل منفی تفسیر کند.  این رفتارها به خودی خود نشانه اختلال نیستند اما اگر پایش مداوم واکنش دیگران با اختلال خواب، کاهش تمرکز یا نگرانی شدید همراه شود، لازم است الگوی استفاده از شبکه های اجتماعی بررسی شود.

خودنمایی یا مدیریت تصویر؟ چرا نباید نوجوانان را سطحی قضاوت کرد

گاهی بزرگسالان توجه نوجوان به عکس، ظاهر یا واکنش دیگران را صرفا خودنمایی می دانند اما روانشناسی اجتماعی مفهوم مدیریت برداشت   را برای توضیح تلاش افراد در شکل دادن به تصویری که دیگران از آنها دارند، مطرح می کند.این رفتار محدود به نوجوانان نیست.  بزرگسالان نیز در محیط کار، مهمانی ها و روابط اجتماعی تلاش می کنند تصویری مطلوب از خود ارائه دهند. تفاوت مهم در آن است که نوجوان هنوز در حال یادگیری مهارت های ارتباطی و مدیریت ارزیابی اجتماعی است.

اگر فضای مجازی به محیطی تبدیل شود که در آن هر اشتباه کوچک امکان ثبت و انتشار گسترده داشته باشد، فشار مدیریت تصویر ممکن است افزایش یابد بنابراین به جای تحقیر نوجوان به دلیل اهمیت دادن به ظاهر آنلاین، باید فهمید چه چیزی در آن محیط برای او اهمیت دارد. گاهی پشت نگرانی درباره یک عکس، ترس از تمسخر یا کنار گذاشته شدن از جمع دوستان قرار دارد.

خستگی تصمیم گیری و بار شناختی؛ وقتی ذهن فرصت خاموش شدن ندارد

نوجوانی که باید همزمان تکالیف مدرسه، پیام های دوستان، توقعات خانواده و حضور آنلاین خود را مدیریت کند، ممکن است با تقاضاهای متعدد برای توجه روبرو شود.

پژوهش های علوم شناختی نشان می دهند توجه و حافظه کاری ظرفیت محدودی دارند. جابجایی مکرر میان فعالیت ها می تواند هزینه شناختی ایجاد کند و انجام کارهای نیازمند تمرکز را دشوارتر سازد برای مثال دانش آموزی که هنگام مطالعه مدام اعلان های گوشی را بررسی می کند، ممکن است برای بازگشت به موضوع درس به زمان بیشتری نیاز داشته باشد اما باید میان این یافته ها و ادعای عامیانه خستگی تصمیم گیری تفاوت گذاشت.

شواهد درباره برخی توضیح های کلاسیک خستگی تصمیم گیری و کاهش خودکنترلی یکدست نیستند. آنچه با اطمینان بیشتری می توان گفت این است که وقفه های مکرر، خواب ناکافی و فشار تکالیف می توانند بر تمرکز و عملکرد اثر بگذارند بنابراین مسئله صرفا کم بودن اراده نوجوان نیست؛ طراحی محیط مطالعه، زمان استراحت و الگوی استفاده از ابزارهای دیجیتال نیز اهمیت دارد.

چرا بعضی دختران با وجود موفقیت ظاهری، احساس فرسودگی می کنند؟

موفقیت بیرونی همیشه نشان دهنده آرامش درونی نیست.ممکن است نوجوانی نمره های خوبی داشته باشد، روابط اجتماعی فعالی نشان دهد و مسئولیت های خانوادگی خود را انجام دهد، اما برای حفظ این وضعیت فشار زیادی تحمل کند.در چنین شرایطی، اطرافیان ممکن است تصور کنند او به حمایت نیاز ندارد.

گاهی نوجوان نیز به دلیل تصویری که از او به عنوان فردی قوی و موفق شکل گرفته است، بیان خستگی را دشوار می داند.ممکن است نگران باشد که اگر بگوید از عهده همه چیز برنمی آید، دیگران او را ضعیف یا ناسپاس بدانند.این موضوع می تواند درخواست کمک را به تاخیر بیندازد.با این حال، نباید از روی موفقیت تحصیلی یا فعالیت اجتماعی درباره وضعیت روانی فرد نتیجه قطعی گرفت.برای شناخت فشار واقعی نوجوان، گفت و گوی مستقیم و توجه به تغییرات رفتاری اهمیت بیشتری دارد.

نشانه هایی که خانواده و مدرسه نباید نادیده بگیرند

فشار ناشی از انتظارات متعدد ممکن است در برخی نوجوانان با تغییراتی همراه شود.از جمله دشواری خواب، تحریک پذیری، نگرانی مداوم درباره اشتباه، کاهش لذت از فعالیت های قبلی، کناره گیری اجتماعی یا احساس خستگی پایدار.این نشانه ها اختصاصی نیستند و می توانند دلایل متفاوتی داشته باشند.وجود آنها به تنهایی به معنای تشخیص اضطراب، افسردگی یا فرسودگی نیست  اما اگر نشانه ها ادامه پیدا کنند، شدت بگیرند یا بر عملکرد روزمره اثر قابل توجه بگذارند، ارزیابی تخصصی اهمیت دارد.

همچنین هرگونه صحبت درباره آسیب رساندن به خود یا ناامیدی شدید باید جدی گرفته شود و نیازمند حمایت فوری و ارزیابی حرفه ای است.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این موضوع می پردازد؟

زیرا گاهی فشار روانی نوجوانان در پشت تصویری از موفقیت و سازگاری پنهان می ماند. دختری که در مدرسه نمره خوبی می گیرد، در خانه مسئولیت پذیر است و در فضای مجازی لبخند می زند، لزوما از نظر روانی بی فشار نیست.

مسئله مهم این است که خانواده و مدرسه فقط نتیجه عملکرد را نبینند. باید پرسید نوجوان برای رسیدن به این نتیجه چه هزینه ای پرداخت کرده است.  آیا خواب کافی دارد؟ آیا می تواند بدون احساس گناه استراحت کند؟ آیا اجازه دارد اشتباه کند؟ آیا کسی وجود دارد که بتواند بدون ترس از قضاوت، حال واقعی خود را با او در میان بگذارد؟

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

در سیاست گذاری آموزشی و برنامه های سلامت نوجوانان، توجه به فشار عملکرد و سلامت روان باید در کنار شاخص های پیشرفت تحصیلی قرار گیرد.مدارس می توانند با دسترسی مناسب به مشاوران آموزش دیده، آموزش سواد رسانه ای و ایجاد فضای امن برای گزارش آزار و تمسخر، نقش حمایتی ایفا کنند.

همچنین لازم است برنامه های پیشگیری از قلدری حضوری و اینترنتی به طور جدی اجرا شوند.ارزیابی وضعیت دانش آموزان نباید فقط بر نمره و رتبه متمرکز باشد.کیفیت روابط، احساس تعلق به مدرسه و امکان درخواست کمک نیز از شاخص های مهم محیط آموزشی سالم هستند.

راهکار برای خانواده ها؛ چگونه فشار سه زندگی را کمتر کنیم؟

نخست، به جای اینکه فقط درباره نمره و عملکرد سوال کنید، درباره میزان خستگی و فشار روزانه نوجوان نیز بپرسید. دوم، به او نشان دهید که اشتباه کردن، ناراحت بودن و نیاز به استراحت، ارزش شخصی اش را کاهش نمی دهد. سوم، برنامه روزانه را طوری تنظیم کنید که خواب، فعالیت بدنی، ارتباط با دوستان و زمان آزاد قربانی رقابت تحصیلی نشوند.

چهارم، درباره شبکه های اجتماعی فقط از موضع ممنوعیت یا سرزنش صحبت نکنید. از نوجوان بپرسید چه نوع محتوا یا تعاملی باعث احساس فشار در او می شود.

پنجم، در خانه فضایی ایجاد کنید که نوجوان بتواند بدون اجبار به شاد نشان دادن خود، درباره احساساتش حرف بزند. ششم، اگر نشانه های فشار روانی پایدار هستند، مراجعه به روانشناس کودک و نوجوان را به عنوان اقدامی حمایتی در نظر بگیرید، نه نشانه شکست تربیتی.

تلنگر روانشناختی

گاهی دختری که همه از او راضی هستند، خودش از زندگی روزمره اش خسته است. او یاد گرفته در خانه آرام باشد، در مدرسه بهترین باشد و در فضای مجازی همیشه خوب به نظر برسد اما شاید کمتر کسی از او پرسیده باشد وقتی قرار نیست کسی را راضی کند، حال خودش چگونه است.

خطر فقط این نیست که نوجوان نتواند انتظارات دیگران را برآورده کند. خطر آن است که برای برآورده کردن همه انتظارها، فرصت استراحت، تجربه احساسات واقعی و لذت بردن از زندگی روزمره را از دست بدهد.

مهمترین حمایت از دختران نوجوان این است که بدانند برای دوست داشته شدن، لازم نیست در تمام نقش های زندگی بی نقص باشند.