گِل‌مالی؛ زبان بی‌کلام مردم لرستان برای سوگ سیدالشهدا(ع)

به گزارش رکنا به نقل از ایرنا آیین گل‌مالی در لرستان از برجسته‌ترین میراث‌های معنوی و مذهبی مردم این استان به شمار می‌رود که با آغاز ماه محرم، به ویژه در روز عاشورا، جلوه‌ای خاص از عشق و ارادت به حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و یاران باوفایش را به نمایش می‌گذارد.

این آیین که در گویش لری با عنوان «خَرَه‌مالی» شناخته می‌شود، ریشه در سنت‌های کهن سوگواری مردم لر دارد و قرن‌هاست به عنوان نماد همدردی با مصائب کربلا نسل به نسل منتقل شده است.

در فرهنگ مردم لرستان، گِل نشانه اندوه عمیق و سوگی است که عزاداران با آغشته کردن سر و تن خود به آن، اوج همدلی با واقعه عاشورا را به تصویر می‌کشند.

مراسم گِل‌مالی در خرم‌آباد و بسیاری از مناطق لرستان از روز هفتم محرم آغاز می‌شود، در این روز که میان مردم به «تراش عباس» شهرت دارد، عزاداران با اصلاح سر و صورت و انجام آیین‌های سنتی خود را برای حضور در مراسم آماده می‌کنند، همزمان گروه‌هایی از مردم نیز به جمع‌آوری هیزم می‌پردازند تا آتش‌های بزرگ صبح عاشورا را برای گرم کردن عزاداران مهیا نمایند.

در روز تاسوعا، خاک رس مخصوص در میدان‌ها و محوطه‌های عزاداری آماده می‌شود و با گلاب در هم می‌آمیزد تا گِل مورد استفاده در مراسم عاشورا فراهم شود.

قبل از طلوع آفتاب عاشورا، بسیاری از عزاداران که برخی نیز نذر دارند، وارد حوضچه‌های گل می‌شوند و سراسر بدن خود را به گل آغشته می‌کنند که این صحنه‌ یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های عزاداری عاشورایی در ایران به شمار می‌رود.

با طلوع صبح روز عاشورا، نوای سوزناک ساز و دهل و موسیقی سوگوارانه «چَمَرونه» در فضای شهر طنین‌انداز می‌شود و عزاداران گل‌مالی شده در کنار آتش‌های برافروخته به سوگواری می‌پردازند.

حضور گسترده مردم از تمامی اقشار، فارغ از سن، جایگاه اجتماعی و دیدگاه‌های مختلف، نشان‌دهنده پیوند عمیق این آیین با فرهنگ عمومی جامعه لرستان است.

در این روز، ماندن در خانه میان مردم منطقه پسندیده نیست و خیابان‌ها، میدان‌ها و تکیه‌ها مملو از جمعیت عزادارانی می‌شود که با سینه‌زنی، نوحه‌خوانی و حرکت دسته‌های سوگواری، یاد و خاطره حماسه کربلا را زنده نگه می‌دارند.

زنان نیز همگام با مردان در این آیین حضور دارند و با آغشته کردن چادرها و پوشش خود به گل، در سوگ اهل بیت عصمت و طهارت عزاداری می‌کنند که این مشارکت گسترده، آیین گل‌مالی را به یکی از فراگیرترین جلوه‌های فرهنگی و مذهبی ایران تبدیل کرده است.

آیین گل‌مالی تنها یک مراسم عزاداری نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مردم لرستان محسوب می‌شود؛ میراثی معنوی که در کنار پیام‌های عاشورا، مفاهیمی چون همبستگی اجتماعی، وفاداری، ایثار و پاسداشت ارزش‌های دینی را به نسل‌های آینده منتقل می‌کند.

این آیین باشکوه هر ساله علاوه بر کارکرد مذهبی، توجه پژوهشگران، گردشگران و علاقه‌مندان به فرهنگ‌های بومی را نیز به خود جلب می‌کند و به عنوان یکی از منحصربه‌فردترین شیوه‌های سوگواری عاشورایی در کشور شناخته می‌شود؛ سنتی که همچنان با همان اصالت تاریخی در قلب لرستان زنده و ماندگار است.

گل‌مالی عاشورا؛ میراث ماندگار هویت فرهنگی و سوگواری مردم لرستان

رییس بنیاد ایران‌شناسی لرستان با اشاره به پیشینه تاریخی آیین گل‌مالی در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی، این سنت را یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های پیوند فرهنگ ایرانی با فرهنگ عاشورایی دانست و اظهار کرد: آیین گل‌مالی در لرستان صرفا یک مراسم عزاداری نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی، هویت فرهنگی و نظام معنایی مردم این سرزمین به شمار می‌آید.

مجتبی رومانی گفت: بررسی‌های تاریخی، مردم‌شناختی و متون کهن نشان می‌دهد سنت آغشته شدن به خاک و گل در هنگام سوگواری، ریشه‌ای دیرینه در فرهنگ ایرانی دارد و نمونه‌های آن در روایت‌های اساطیری و حماسی ایران نیز قابل مشاهده است.

وی افزود: در فرهنگ ایران باستان، خاک نماد بازگشت انسان به اصل خویش و نشانه نهایت اندوه در فقدان عزیزان بوده است، از همین رو مردم در سوگ شخصیت‌های بزرگ و پهلوانان، با خاک‌آلود کردن سر و روی خود، میزان تاثر و اندوهشان را به نمایش می‌گذاشتند.

رییس بنیاد ایران‌شناسی لرستان با بیان اینکه این سنت کهن پس از ورود اسلام و گسترش فرهنگ تشیع در ایران با مفاهیم عاشورایی درآمیخته است، تصریح کرد: مردم استان آیین گل‌مالی را به عنوان عالی‌ترین و عمیق‌ترین شیوه عزاداری برای امام حسین(ع) حفظ کرده و آن را نسل به نسل به آیندگان منتقل کرده‌اند.

رومانی خاطرنشان کرد: مراسم گل‌مالی از روزهای آغازین دهه محرم شروع می‌شود و در روز تاسوعا با آماده‌سازی حوضچه‌های گل و مهیا کردن فضای عزاداری به اوج آمادگی می‌رسد، در روز عاشورا نیز عزاداران با حضور در تکیه‌ها و حسینیه‌ها، لباس و بدن خود را به گل آغشته کرده و در دسته‌های عزاداری شرکت می‌کنند.

وی ادامه داد: آنچه این آیین را از بسیاری مراسم‌ سوگواری متمایز می‌کند، مشارکت گسترده تمامی اقشار جامعه است، در روز عاشورا هیچ تفاوتی میان افراد جامعه دیده نمی‌شود و همه، از پیر و جوان گرفته تا کارگر، استاد دانشگاه، روحانی و پزشک، در کنار یکدیگر در سوگ سیدالشهدا(ع) عزاداری می‌کنند.

وی با اشاره به ابعاد فرهنگی این سنت اظهار داشت: گل‌مالی افزون بر جنبه مذهبی، سرمایه‌ای ارزشمند در حوزه مردم‌شناسی است که بخشی از هویت قوم لر را نمایندگی می‌کند، این آیین بیانگر شیوه مواجهه مردم این منطقه با مفهوم سوگ، فقدان و وفاداری به ارزش‌های دینی و فرهنگی است.

رومانی افزود: در فرهنگ لرستان، گِل نماد نهایت اندوه و فروتنی برابر مصیبت است که عزاداران در روز عاشورا خود را گل‌آلود و به زبان نمادین اعلام می‌کنند در غم از دست دادن عزیزترین انسان تاریخ اسلام، حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، سوگوار هستند.

وی با اشاره به ثبت ملی آیین گل‌مالی گفت: ثبت این سنت در فهرست میراث ناملموس کشور، گامی مهم در مسیر صیانت از این میراث ارزشمند بوده است، اما حفاظت از آن تنها با ثبت رسمی محقق نمی‌شود و نیازمند مستندسازی، پژوهش، آموزش و انتقال صحیح آن به نسل‌های آینده است.

وی تصریح کرد: در سال‌های اخیر، رسانه‌های داخلی و خارجی توجه ویژه‌ای به آیین گل‌مالی نشان داده‌اند و تصاویر این مراسم در سطح جهانی منتشر شده است که این موضوع فرصت مناسبی برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی لرستان به شمار می‌رود.

رییس بنیاد ایران‌شناسی لرستان تاکید کرد: عاشورا در لرستان تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه عرصه‌ای برای تجلی پیوند عمیق تاریخ، فرهنگ و باورهای مردم این دیار است.

رومانی گفت: آیین گل‌مالی نیز به عنوان یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های این پیوند، همچنان زنده و پویا باقی مانده است و هر ساله شکوهی تازه از ارادت مردم لرستان به نهضت حسینی را به نمایش می‌گذارد.