فاضلی: برای فهم صلح باید به روایت کسانی گوش دهیم که جنگ را تجربه کرده‌اند

به گزارش خبرگزاری رکنا، نعمت‌الله فاضلی، رئیس انجمن علمی مطالعات صلح ایران با اشاره به برگزاری همایش «بنیان‌های معرفت‌شناختی و هستی‌شناختی صلح ایرانی» در ۲۳ مهرماه، اظهار کرد: در شرایط دشوار ضرورت اندیشیدن درباره صلح بیش از هر زمان دیگری آشکار می‌شود. وقتی جامعه‌ای با جنگ، خشونت، اضطراب و ناامنی روبه‌روست، ممکن است تصور کنیم دیگر فرصتی برای بحث‌های نظری و دانشگاهی باقی نمانده است و باید همه توجه‌مان را به مسائل فوری و روزمره معطوف کنیم. اما تجربه تاریخی جوامع نشان می‌دهد که در چنین لحظه‌هایی، اتفاقاً بیش از همیشه به اندیشیدن نیاز داریم.

وی یادآور شد: جنگ فقط جان و مال انسان‌ها را تهدید نمی‌کند، بلکه شیوه زندگی‌کردن، رابطه ما با یکدیگر، تصورمان از آینده و حتی معنایی را که برای زندگی قائل هستیم، دگرگون می‌کند. صلح نباید صرفاً به معنای توقف جنگ یا نبود درگیری نظامی فهمیده شود. البته پایان جنگ و جلوگیری از کشتار انسان‌ها ضرورتی فوری و حیاتی است، اما صلح معنایی گسترده‌تر دارد. صلح مربوط به این است که انسان‌ها چگونه می‌توانند در کنار یکدیگر زندگی کنند، اختلاف‌هایشان را چگونه حل کنند، چگونه با دیگری مواجه شوند و چگونه شرایطی بسازند که در آن زندگی، کرامت انسانی، امنیت، آزادی و امکان امیدواری به آینده حفظ شود.

رئیس انجمن علمی مطالعات صلح ایران در توضیح اهداف همایش نیز اظهار کرد: می‌خواهیم درباره دو پرسش اساسی گفت‌وگو کنیم و به این پرسش‌ها پاسخ دهیم که صلح را چگونه می‌شناسیم و از کجا می‌فهمیم جامعه‌ای صلح‌آمیز است؟ دوم اینکه چه تصوری از انسان، زندگی و جهان اجتماعی داریم که بر اساس آن می‌توانیم صلح را ممکن بدانیم؟ آیا صلح فقط زمانی برقرار است که صدای اسلحه خاموش شده باشد؟ آیا جامعه‌ای که در آن جنگی وجود ندارد، اما انسان‌ها از فقر، تبعیض، تحقیر، ترس و ناامنی رنج می‌برند، جامعه‌ای برخوردار از صلح است؟

وی ادامه داد: پرسش دوم به هستی‌شناسی و به تصوری که از انسان و واقعیت اجتماعی داریم، مربوط است؛ اگر انسان را موجودی بدانیم که فقط در رقابت، غلبه بر دیگری و دفاع از منافع خود معنا پیدا می‌کند، طبیعتاً تصور ما از صلح با زمانی که انسان را موجودی رابطه‌مند، وابسته به دیگران و نیازمند مراقبت و همکاری می‌دانیم، متفاوت خواهد بود. البته ما به دانش جهانی مطالعات صلح نیاز داریم و باید از تجربه‌های تاریخی و نظری اندیشمندان و پژوهشگران در نقاط مختلف جهان استفاده کنیم اما به معنای آن نیست که صلح در همه جوامع دقیقاً یک معنا دارد یا در همه جا از مسیرهای یکسانی تحقق پیدا می‌کند.

رئیس انجمن علمی مطالعات صلح ایران یادآور شد: هر جامعه‌ای در بستر تاریخ، زبان، حافظه جمعی، تجربه‌های سیاسی، نهادهای اجتماعی و شیوه‌های زندگی خودش با مسئله صلح مواجه می‌شود. ایرانیان نیز تجربه تاریخی خاص خودشان را دارند؛ تجربه‌ای که در آن جنگ و صلح، همزیستی و تعارض، مدارا و همکاری و رقابت، همواره در کنار یکدیگر حضور داشته‌اند. ما باید این تجربه پیچیده را بشناسیم و از ساده‌سازی گذشته پرهیز کنیم. وقتی از صلح ایرانی صحبت می‌کنیم، منظورمان این نیست که صلح ویژگی انحصاری ایرانیان است یا فرهنگ ایرانی به‌طور ذاتی صلح‌طلب‌تر از فرهنگ‌های دیگر است. چنین ادعایی نه از نظر علمی قابل دفاع است و نه به شناخت واقعی تاریخ کمک می‌کند. منظور ما این است که می‌خواهیم بفهمیم صلح در تجربه زیسته ایرانیان چه معناهایی پیدا کرده، چه ظرفیت‌هایی برای همزیستی در فرهنگ و تاریخ ما وجود دارد و چه موانعی در ساختارهای اجتماعی و سیاسی ما در برابر آن قرار گرفته است.

فاضلی در پاسخ به این پرسش که در چنین شرایطی، آیا پرداختن به بنیان‌های نظری صلح از مسائل فوری جامعه فاصله نمی‌گیرد، تصریح کرد: مردم امروز در شرایط جنگی و تورم ویرانگر بیش از هر چیز نگران امنیت، معیشت و آینده خود هستند. این نگرانی کاملاً واقعی است. وقتی خانواده‌ای نگران جان اعضای خود، از دست‌دادن خانه، تأمین هزینه‌های زندگی یا آینده فرزندانش است، نمی‌توان از صلح به‌صورت انتزاعی و جدا از این نگرانی‌ها سخن گفت. از وظایف مطالعات صلح این است که میان اندیشه نظری و تجربه روزمره مردم پیوند برقرار کند.

وی تاکید کرد: صلح فقط موضوع مذاکرات سیاسی، توافق‌های دیپلماتیک یا روابط میان دولت‌ها نیست. صلح در خانه، مدرسه، دانشگاه، محله، محیط کار و روابط میان شهروندان نیز ساخته یا تخریب می‌شود. اینکه بتوانیم اختلاف‌ها را بدون تحقیر و خشونت حل کنیم، به دیگری گوش بدهیم، از رنج انسان‌ها غافل نشویم و اجازه ندهیم تفاوت‌ها به دشمنی تبدیل شوند، همه به فرهنگ و مناسبات صلح‌آمیز مربوط است. در عین حال، نباید مسئولیت صلح را صرفاً بر دوش افراد گذاشت. صلح به نهادها، سیاست‌ها و ساختارهای اجتماعی نیز مربوط است. امنیت انسانی، عدالت، امکان مشارکت، اعتماد عمومی و برخورداری از شرایط قابل‌قبول زندگی، از جمله موضوعاتی هستند که باید در تحلیل صلح به آنها توجه کنیم.

رئیس انجمن علمی مطالعات صلح ایران با بیان اینکه اگر درباره صلح صحبت کنیم، اما نتوانیم اختلاف‌نظر را تحمل کنیم، هنوز در فهم معنای صلح با مسئله روبه‌رو هستیم، اظهار کرد: اگر بخواهیم صلح را واقعاً بشناسیم، باید از زندگی مردم شروع کنیم. برای فهم صلح باید به روایت کسانی گوش بدهیم که جنگ را تجربه کرده‌اند، خانواده‌هایی که نگران آینده فرزندانشان هستند، کودکانی که امنیت خود را از دست داده‌اند، زنانی که بار مراقبت از خانواده را در شرایط دشوار بر دوش می‌کشند و مردمی که با وجود بحران، برای حفظ زندگی و کمک به دیگران تلاش می‌کنند.این تجربه‌ها فقط روایت‌هایی عاطفی نیستند؛ حامل دانش اجتماعی‌اند. از طریق آنها می‌توانیم بفهمیم که مردم چگونه در برابر خشونت مقاومت می‌کنند، چگونه شبکه‌های همیاری می‌سازند، چگونه از یکدیگر مراقبت می‌کنند و چگونه در دل شرایط دشوار، امکان ادامه زندگی را فراهم می‌آورند.

فاضلی با تاکید بر اینکه نباید از این روایت‌ها تصویری رمانتیک بسازیم، ادامه داد: مردم در شرایط بحران همیشه یکسان رفتار نمی‌کنند؛ همبستگی و همیاری ممکن است در کنار ترس، بی‌اعتمادی و تعارض قرار بگیرد. کار پژوهشگر این است که همه این وجوه را ببیند و بفهمد. از دستاوردهای مهم مطالعات صلح می‌تواند این باشد تجربه‌های معمول و گاه نادیده‌گرفته‌شده مردم را به بخشی از دانش عمومی درباره صلح تبدیل کند.

وی با بیان اینکه صلح را نباید به روزی موکول کنیم که همه اختلاف‌ها پایان یافته، همه مشکلات اقتصادی حل شده و همه شرایط به وضعیت مطلوب رسیده است، افزود: پایان جنگ و ایجاد امنیت وظیفه‌ای اساسی است، اما فرهنگ صلح و ظرفیت‌های اجتماعی آن باید از همین امروز مورد توجه قرار بگیرد. صلح به معنای فراموش‌کردن اختلاف‌ها نیست؛ به معنای یافتن راه‌هایی انسانی برای مواجهه با اختلاف‌هاست. صلح به معنای نادیده‌گرفتن بی‌عدالتی نیست؛ بلکه مستلزم دیدن رنج‌ها و تلاش برای برطرف‌کردن شرایطی است که خشونت را بازتولید می‌کنند. صلح همچنین به معنای کنارگذاشتن پرسشگری و نقد نیست. جامعه صلح‌آمیز باید بتواند درباره مسائل دشوار خود گفت‌وگو کند، صدای گروه‌های مختلف را بشنود و امکان اصلاح و تغییر را حفظ کند./ ایسنا