هشدار گفتاردرمانگران؛ موبایل جای «یکی بگو، یکی بشنو» را برای کودکان نمی‌گیرد

به گزارش رکنا، گوشی و تبلت برای بسیاری از خانواده‌ها به راهکاری سریع برای آرام کردن کودک، سرگرم کردن او یا ایجاد فرصتی کوتاه برای استراحت والدین تبدیل شده است؛ اما همین عادت به ظاهر ساده می‌تواند فرصت‌های مهم یادگیری و شکل‌گیری مهارت‌های ارتباطی کودک را کاهش دهد.

کارشناسان گفتاردرمانی هشدار می‌دهند که رشد زبان فقط با شنیدن واژه‌ها اتفاق نمی‌افتد و کودک برای یادگیری صحیح زبان به تعامل، گفت‌وگو، پاسخ گرفتن و دریافت بازخورد از اطرافیان نیاز دارد. به همین دلیل، ساعت‌های طولانی تماشای فیلم یا بازی با موبایل، حتی اگر محتوای آن آموزشی باشد، نمی‌تواند جایگزین ارتباط زنده با والدین و دیگران شود.

کودک زبان را در رابطه با دیگران یاد می‌گیرد

یکی از پیامدهای ارتباط مداوم کودک با رسانه‌های یک‌سویه، کاهش فرصت گفت‌وگو و تعامل واقعی است. کودکی که بخش قابل توجهی از زمان خود را صرف تماشای فیلم یا بازی با تلفن همراه می‌کند، ممکن است کمتر با والدین، همسالان و دیگر افراد محیط اطراف خود وارد گفت‌وگو شود.

در چنین شرایطی، تأخیر در رشد زبان، کاهش تعاملات کلامی و بروز مشکلات ارتباطی از جمله پیامدهایی است که می‌تواند مورد توجه قرار گیرد. این مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که کودک در دوره‌ای قرار داشته باشد که هنوز زبان مادری خود را به‌طور کامل نیاموخته است.

«سپیده» نمونه‌ای از این وضعیت است؛ کودکی نزدیک به سه سال که به دلیل مواجهه مداوم با فیلم‌ها و بازی‌های انگلیسی، در استفاده از واژه‌های فارسی با مشکل مواجه شده است. زمانی که مادرش از او می‌خواهد با اسباب‌بازی ببر بازی کند، کودک به جای واژه فارسی، کلمه انگلیسی «tiger» را به کار می‌برد.

این مثال نشان می‌دهد که قرار گرفتن مداوم کودک در معرض یک زبان از طریق محتوای دیجیتال، بدون آنکه تعامل واقعی و دوسویه‌ای شکل بگیرد، الزاماً به معنای یادگیری صحیح زبان دوم نیست و حتی می‌تواند در شرایط خاص، استفاده کودک از زبان مادری را تحت تأثیر قرار دهد.

«یکی بگو، یکی بشنو»؛ حلقه گمشده ارتباط

فریبا یادگاری، دبیر بورد تخصصی گفتاردرمانی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، با اشاره به تفاوت میان ارتباط زنده و ارتباط با رسانه می‌گوید: موبایل، تلویزیون و لپ‌تاپ می‌توانند در آموزش و افزایش دایره واژگان نقش داشته باشند، اما نباید پیامدهای ارتباط یک‌سویه آنها بر روند رشد کودک نادیده گرفته شود.

به گفته وی، اصل مهم در رشد ارتباط کلامی، شکل‌گیری یک چرخه دوسویه است؛ یعنی فردی با کودک صحبت کند، کودک پاسخ دهد و در ادامه از طرف مقابل بازخورد دریافت کند.

یادگاری تأکید می‌کند که کودک باید در تعامل با انسان‌های حاضر در محیط قرار داشته باشد؛ زیرا در چنین ارتباطی، کودک فقط شنونده نیست بلکه فرصت پاسخ دادن، اشتباه کردن، اصلاح شدن و ادامه دادن گفت‌وگو را نیز پیدا می‌کند.

در واقع، همان اصل ساده «یکی بگو، یکی بشنو» بخش مهمی از فرآیند رشد مهارت‌های زبانی و اجتماعی کودک است؛ چرخه‌ای که در ارتباط یک‌سویه با صفحه نمایش شکل نمی‌گیرد.

محتوای آموزشی هم جای ارتباط زنده را نمی‌گیرد

به گفته این استاد تمام گفتاردرمانی دانشگاه علوم توانبخشی و سلامت اجتماعی، وقتی کودک در حال تماشای فیلم یا انجام بازی با تلفن همراه است، حتی اگر محتوای مورد استفاده آموزشی باشد، فرصت محدودی برای دریافت بازخورد واقعی دارد.

اما در گفت‌وگوی روزمره، کودک هر لحظه با واکنش اطرافیان روبه‌رو می‌شود. اگر واژه‌ای را اشتباه بگوید، ممکن است اصلاح شود؛ اگر جمله‌ای بسازد، پاسخ دریافت می‌کند و اگر درباره موضوعی سؤال کند، گفت‌وگو ادامه پیدا می‌کند. همین فرآیند به تدریج مهارت‌های زبانی و ارتباطی او را شکل می‌دهد.

یادگاری می‌گوید بازی کردن با کودک یکی از راه‌های مؤثر برای تقویت گفتار و ارتباط است و حضور والدین، خواهر و برادر، پدربزرگ و مادربزرگ یا همسالان می‌تواند فرصت‌های متعددی برای گفت‌وگو و یادگیری رفتارهای اجتماعی ایجاد کند.

این تعامل‌ها تنها به افزایش واژگان محدود نمی‌شود؛ کودک از طریق آنها احساس می‌کند می‌تواند بر محیط و دیگران تأثیر بگذارد و همین تجربه، به تقویت اعتمادبه‌نفس او کمک می‌کند.

دو زبانگی با «آموزش طبیعی» تفاوت دارد

یکی دیگر از موضوعاتی که در سال‌های اخیر مورد توجه خانواده‌ها قرار گرفته، آموزش زبان دوم به کودکان خردسال است؛ اما به گفته یادگاری، میان دوزبانگی طبیعی و قرار دادن کودک در معرض محتوای زبان دوم از طریق رسانه تفاوت وجود دارد.

کودکی که در محیطی طبیعی با دو زبان زندگی می‌کند، می‌تواند به شکل همزمان هر دو زبان را فرا بگیرد. برای مثال، ممکن است در خانه فارسی صحبت کند و در محیط آموزشی یا اجتماعی در معرض زبان دیگری باشد.

در برخی مناطق ایران نیز کودکان به شکل طبیعی با بیش از یک زبان رشد می‌کنند؛ برای نمونه، کودکی ممکن است در خانه ترکی، کردی یا عربی بشنود و همزمان فارسی را نیز از محیط اجتماعی و آموزشی بیاموزد.

حتی کودکانی که همراه خانواده به کشورهای دیگر مهاجرت می‌کنند، در صورتی که در خانه فارسی و در مدرسه زبان کشور مقصد را بشنوند، می‌توانند دو زبان را به صورت طبیعی فرا بگیرند.

اما شرایط برای همه کودکان یکسان نیست.

یادگاری هشدار می‌دهد زمانی که کودک در سنین پایین هنوز در یادگیری زبان اصلی خود مشکل دارد، افزودن زبان دوم بدون توجه به ظرفیت زبانی او می‌تواند شرایط را دشوارتر کند. به گفته وی، در مراکز گفتاردرمانی مواردی از تأخیرهای شدید زبانی مشاهده می‌شود که کودک ابتدا در مدیریت زبان اصلی خود مشکل داشته و همزمان در معرض آموزش زبان دیگری قرار گرفته است.

زبان دوم نباید جای زبان مادری را بگیرد

این متخصص گفتاردرمانی تأکید می‌کند که خانواده‌ها باید متناسب با محیط زندگی کودک، اهمیت زبان مادری را در نظر بگیرند. اگر کودک در ایران زندگی می‌کند، فارسی یا زبان مادری خانواده باید امکان رشد طبیعی داشته باشد و آموزش زبان دوم نباید به قیمت کاهش ارتباط کودک با زبان نخست او تمام شود.

به بیان دیگر، مسئله مخالفت با آموزش زبان دوم نیست؛ مسئله، شیوه و زمان آموزش و همچنین حفظ فرصت کودک برای یادگیری و استفاده طبیعی از زبان مادری است.

والدین؛ مهم‌ترین عامل مدیریت مصرف رسانه

گسترش استفاده کودکان از تلفن همراه و تبلت را نمی‌توان نادیده گرفت و این فناوری‌ها در صورت استفاده درست می‌توانند ابزار آموزشی مفیدی باشند. مسئله اصلی، تبدیل شدن صفحه نمایش به جایگزین ارتباط انسانی است.

والدین می‌توانند با مدیریت زمان استفاده از موبایل و تبلت، فرصت بیشتری برای بازی، کتاب‌خوانی، گفت‌وگو و فعالیت‌های فیزیکی در اختیار کودک قرار دهند. همچنین توجه به محتوایی که کودک مشاهده می‌کند، متناسب بودن آن با سن و توانایی کودک و همراهی والدین هنگام استفاده از رسانه اهمیت دارد.

گفت‌وگوهای روزمره نیز نباید دست‌کم گرفته شوند؛ پرسیدن سؤال از کودک، شنیدن پاسخ او، توضیح دادن درباره اتفاقات روزمره، خواندن کتاب با صدای بلند و بازی‌های کلامی، همگی فرصت‌هایی ساده اما مؤثر برای تقویت زبان هستند.

در نهایت، فناوری قرار نیست از زندگی کودکان حذف شود؛ آنچه اهمیت دارد این است که صفحه نمایش جای آدم‌ها را نگیرد. کودک زبان را فقط از شنیدن کلمات نمی‌آموزد؛ او زبان را در رابطه، گفت‌وگو، بازی و پاسخ گرفتن یاد می‌گیرد و شاید ساده‌ترین یادآوری برای والدین همین باشد: «یکی بگو، یکی بشنو».