گوزن زرد ایرانی در مسیر بازگشت به طبیعت؛ از ۱۲ رأس تا تولد دوباره در کرخه و دز

به گزارش خبرگزاری رکنا، ماجرای نجات گوزن زرد ایرانی به حدود دهه ۴۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که تصور می‌شد این گونه به‌طور کامل از طبیعت ایران حذف شده است. در همان سال‌ها، دانشمندان آلمانی در جریان مطالعات خود در ایران ۱۲ رأس گوزن زرد را پیدا کردند و این جمعیت کوچک به دشت ناز ساری منتقل شد. گوزن‌ها در دشت ناز شروع به زادآوری کردند و به‌تدریج جمعیت پایه‌ای برای ادامه برنامه‌های حفاظتی شکل گرفت.

در دهه ۵۰، تعدادی از گوزن‌های زرد دشت ناز به جزیره اشک در پارک ملی دریاچه ارومیه منتقل شدند و روند تکثیر این گونه در مناطق مختلف ادامه یافت. سازمان حفاظت محیط زیست نیز حدود سال ۱۳۸۵ بیش از 15 سایت  را در نقاط مختلف کشور برای تکثیر و پرورش گوزن زرد ایجاد کرد؛ برنامه‌ای که در نهایت به شکل‌گیری جمعیت‌هایی در چند سایت از جمله فندقلو، جزیره اشک، پارک ملی دز، پناهگاه حیات وحش دشت ناز و پناهگاه حیات وحش سمسکنده منجر شد اما هدف اصلی تنها افزایش تعداد گوزن‌ها در سایت‌های تکثیر نبود بلکه بازگرداندن این گونه به طبیعت و زیستگاه‌های تاریخی آن، مرحله دشوارتر برنامه احیای گوزن زرد بود.

بازگشت گوزن زرد به زیستگاه تاریخی

حدود دو سال پیش، نخستین جمعیت متولدشده در یکی از سایت‌های تکثیر و پرورش، پس از طی مراحل لازم بازوحشی‌سازی، در زیستگاه اولیه خود در محدوده دز و کرخه رهاسازی شد. این اقدام نقطه عطفی در برنامه احیای گوزن زرد ایرانی بود چراکه موفقیت واقعی زمانی معنا پیدا می‌کرد که حیوانات رهاشده بتوانند در طبیعت زنده بمانند و مهم‌تر از آن، تولیدمثل کنند.

سال گذشته تصاویر زادآوری گوزن زرد در زیستگاه طبیعی ثبت شد؛ گوساله‌ای که تولدش نشان داد گوزن زرد پس از دهه‌ها بار دیگر توانسته است در زیستگاه تاریخی خود چرخه طبیعی زندگی را از سر بگیرد. امسال نیز یک گوزن زرد آبستن در منطقه مشاهده شده است؛ نشانه‌ای دیگر از اینکه روند احیای این گونه در طبیعت می‌تواند وارد مرحله‌ای پایدارتر شود.

به گفته طاهره صفایی - معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان حفاظت محیط زیست - احیای گوزن زرد پروژه‌ای پیچیده و چندوجهی است و تنها با رهاسازی چند رأس حیوان در طبیعت نمی‌توان به موفقیت آن امیدوار بود. یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این زنجیره، همراه کردن جوامع محلی است.

در همین راستا، انجمن «شیردال» حدود ۱۲ سال است که در زیستگاه گوزن زرد با جامعه محلی کار کرده است؛ اقدامی که به تدریج نگاه مردم منطقه به این گونه را تغییر داده است حتی در روز رهاسازی گوزن‌های زرد، مراسمی با عنوان «جشن گوزن زرد» برگزار شد و شیوخ عرب و مردم محلی در آن حضور داشتند.

این مشارکت از آن جهت اهمیت دارد که بقای گوزن زرد در طبیعت تنها به حفاظت فیزیکی وابسته نیست. زمانی می‌توان از آینده یک جمعیت بازمعرفی‌شده مطمئن شد که مردم محلی نیز خود را بخشی از برنامه حفاظت بدانند و نسبت به گونه احساس تعلق پیدا کنند.

چهار تولد تازه گوزن زد در کرخه

در خوزستان، نشانه‌های امیدوارکننده دیگری از تداوم این روند ثبت شده است. سید عادل مولا - معاون محیط زیست طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط زیست خوزستان - از تولد چهار راس گوزن زرد ایرانی در پارک ملی کرخه از ابتدای سال ۱۴۰۵ خبر داده است.

پارک ملی کرخه با جنگل‌های پده و گز و برخورداری از منابع آبی پایدار، یکی از زیستگاه‌های مهم جنوب غرب کشور به شمار می‌رود و شرایط مناسبی برای زیست گونه‌های ارزشمندی مانند گوزن زرد فراهم کرده است.

تولد چهار گوساله در این منطقه تنها یک خبر درباره افزایش تعداد حیوانات نیست بلکه از منظر حفاظتی، نشانه‌ای از آن است که گوزن‌های زرد رهاسازی‌شده یا احیاشده در زیستگاه‌های طبیعی، در حال سازگاری با محیط و ورود به چرخه طبیعی زادآوری هستند.

گوزن زرد ایرانی در گذشته در بخش‌هایی از جنوب و غرب کشور پراکنش داشت، اما تخریب زیستگاه، شکار بی‌رویه و کاهش منابع غذایی باعث شد جمعیت آن به شدت کاهش پیدا کند و این گونه در معرض خطر انقراض قرار گیرد.

اکنون با اجرای برنامه‌های احیایی و پایش‌های میدانی، شواهدی از زادآوری این گونه در زیستگاه‌های طبیعی به دست آمده است؛ اتفاقی که می‌تواند مسیر بازگشت جمعیت‌های پایدار گوزن زرد به طبیعت را هموار کند.

از تکثیر تا بازوحشی‌سازی

در کنار جمعیت‌های طبیعی، برنامه‌های تکثیر و نگهداری نیز همچنان ادامه دارد. در خوزستان، در قالب تفاهمنامه‌ای با شرکت کشت و صنعت کارون، برنامه تکثیر و نگهداری گوزن زرد در سایت احیا و تکثیر این مجموعه دنبال می‌شود و امسال نیز در این مرکز زادآوری ثبت شده است.

چنین جمعیت‌هایی می‌توانند در آینده به عنوان پشتوانه‌ای برای برنامه‌های رهاسازی مورد استفاده قرار گیرند البته رهاسازی به خودی خود پایان کار نیست و پیش از آن باید ظرفیت زیستگاه، منابع آب و علوفه، تهدیدهای موجود و توان حفاظتی منطقه بررسی شود.

به همین دلیل، مطالعات تخصصی برای رهاسازی و احیای جمعیت گوزن زرد در زیستگاه‌های طبیعی خوزستان نیز در دستور کار قرار گرفته است.

گوزن زرد در مسیر بازگشت به زاگرس

این تلاش‌ها تنها به خوزستان محدود نمانده است. در فارس نیز پروژه احیای گوزن زرد ایرانی در منطقه شکار ممنوع روشن‌کوه شهرستان سرچهان وارد مرحله آماده‌سازی برای اجرا شده است.

مطالعات امکان‌سنجی این پروژه از سال گذشته آغاز شده و لیلا تاج‌گردون - مدیرکل حفاظت محیط زیست فارس - به تازگی با حضور در منطقه، وضعیت ظرفیت‌های حفاظتی و زیرساخت‌های مورد نیاز را بررسی کرده است.

منابع آب، سامانه‌های عرفی، شرایط زیستگاهی و امکانات موجود از جمله مواردی بوده که در این بازدید مورد ارزیابی قرار گرفته و فهرستی از نیازهای حفاظتی، پایشی، آموزشی و تجهیزاتی منطقه برای اجرای پروژه تهیه شده است.

هدف از اجرای این طرح، بازمعرفی گوزن زرد ایرانی به طبیعت زاگرس و تقویت جمعیت این گونه است. انتخاب روشن‌کوه نیز بر اساس مطالعات کارشناسی و بررسی ظرفیت‌های اکولوژیک، شرایط حفاظتی و توان منطقه برای پشتیبانی از این گونه انجام شده است.

با این حال، بازگرداندن گوزن زرد به زاگرس صرفاً به انتقال چند رأس حیوان محدود نمی‌شود. تأمین زیرساخت‌های حفاظتی، مشارکت جوامع محلی و پایش مستمر و تخصصی، سه ضلع مهم موفقیت این پروژه هستند.

یک مسیر طولانی برای نجات گوزن زرد

سرگذشت گوزن زرد ایرانی، نمونه‌ای از این واقعیت است که نجات یک گونه در معرض انقراض، پروژه‌ای چندساله و حتی چنددهه‌ای است؛ گونه‌ای که زمانی تنها ۱۲ رأس از آن پیدا شد و تصور می‌شد دیگر در طبیعت ایران وجود ندارد، امروز در چند سایت تکثیر می‌شود، در زیستگاه‌های طبیعی رهاسازی شده است و حتی در طبیعت زادآوری می‌کند.

با این حال، هنوز نمی‌توان پرونده نجات گوزن زرد را بسته‌شده دانست. افزایش جمعیت در سایت‌های تکثیر با احیای یک گونه در طبیعت تفاوت دارد و موفقیت نهایی زمانی حاصل می‌شود که جمعیت‌های وحشی بتوانند بدون وابستگی دائمی به انسان، در زیستگاه‌های طبیعی خود بقا پیدا کنند و تولیدمثل کنند.

در این میان، همکاری میان دستگاه‌های مختلف، تقویت حفاظت، مشارکت جوامع محلی، تأمین منابع آب و غذا، مقابله با تهدیدهای زیستگاهی و استمرار پایش‌های علمی تعیین‌کننده خواهد بود.

گوزن زرد ایرانی حالا پس از دهه‌ها، بار دیگر در حال باز کردن جای پای خود در طبیعت ایران است؛ از کرخه و دز گرفته تا برنامه‌های پیش‌رو در زاگرس. تولد گوساله‌های این گونه در طبیعت شاید کوچک به نظر برسد اما برای گونه‌ای که روزگاری «منقرض‌شده» تصور می‌شد، می‌تواند نشانه تولد دوباره امید باشد./ ایسنا