هدف قرار گرفتن ۹۰۹ مرکز آموزشی و امدادی در 40 روز جنگ؛ روایت نقض آشکار حقوق بشردوستانه در جنگ

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  آمار تازه‌ای که از سوی رئیس جمعیت هلال‌احمر اعلام شده، تصویری نگران‌کننده از دامنه خسارت‌ها به زیرساخت‌های غیرنظامی ارائه می‌دهد، ۳۲ دانشگاه، ۸۵۷ مدرسه و ۲۰ مرکز هلال‌احمر در جریان حملات هدف قرار گرفته‌اند. این ارقام تنها به تخریب ساختمان‌ها اشاره نمی‌کنند؛ بلکه از آسیب مستقیم به ستون‌های حیاتی جامعه، یعنی آموزش، امدادرسانی و خدمات انسانی، خبر می‌دهند.

در میان این آمار، مدارس با ۸۵۷ مورد آسیب یا هدف‌گیری بیشترین سهم را دارند؛ فضایی که طبق اصول حقوق بشردوستانه بین‌المللی باید از امن‌ترین مکان‌ها در زمان درگیری‌های مسلحانه باشد. آسیب به مدارس به معنای اختلال در آموزش هزاران دانش‌آموز و گسترش ناامنی روانی در میان کودکان و خانواده‌هاست.

دانشگاه‌ها؛ مراکز علمی در میانه درگیری

هدف قرار گرفتن ۳۲ دانشگاه نیز ضربه‌ای به زیرساخت‌های آموزش عالی محسوب می‌شود. دانشگاه‌ها علاوه بر نقش آموزشی، مراکز تولید دانش، پژوهش و خدمات تخصصی هستند. در بسیاری از بحران‌ها، دانشگاه‌ها حتی به مراکز پشتیبانی اجتماعی و امدادی تبدیل می‌شوند. آسیب به چنین مراکزی می‌تواند سال‌ها روند توسعه علمی و انسانی یک جامعه را مختل کند.

امدادگران در معرض خطر

در کنار مراکز آموزشی، ۲۰ مرکز هلال‌احمر نیز در این حملات آسیب دیده‌اند. مراکز امدادی در زمان جنگ، شریان حیاتی برای امدادرسانی، درمان اضطراری و اسکان آسیب‌دیدگان محسوب می‌شوند. هدف قرار گرفتن یا آسیب دیدن این مراکز، ظرفیت پاسخگویی به بحران‌های انسانی را به شکل جدی کاهش می‌دهد.

قواعد حقوق بشردوستانه چه می‌گویند؟

طبق کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو ۱۹۴۹ و پروتکل‌های الحاقی ۱۹۷۷، طرف‌های درگیر موظف‌اند میان اهداف نظامی و غیرنظامی تمایز قائل شوند. این اصل که به نام اصل تفکیک شناخته می‌شود، ستون اصلی حقوق بشردوستانه بین‌المللی است.

بر اساس این قواعد:

مراکز آموزشی مانند مدارس و دانشگاه‌ها جزو اهداف غیرنظامی محسوب می‌شوند و نباید مورد حمله قرار گیرند، مگر در صورتی که به طور مستقیم برای مقاصد نظامی استفاده شوند.

 نهادهای امدادرسان بشردوستانه مانند جمعیت‌های ملی هلال‌احمر و صلیب سرخ تحت حمایت ویژه قرار دارند. طبق کنوانسیون‌های ژنو، حمله به تأسیسات یا کارکنان این نهادها می‌تواند نقض جدی حقوق بشردوستانه تلقی شود.

در صورت حمله‌ای که خسارت گسترده به غیرنظامیان یا زیرساخت‌های غیرنظامی وارد کند، امکان بررسی آن در چارچوب جنایات جنگی در حقوق بین‌الملل وجود دارد.

علاوه بر این، اسناد بین‌المللی دیگری نیز به طور مشخص بر حفاظت از مراکز آموزشی تأکید دارند؛ از جمله «اعلامیه مدارس امن»  که هدف آن کاهش استفاده نظامی از مدارس و محافظت از محیط‌های آموزشی در زمان درگیری است.

پیامدهای فراتر از تخریب ساختمان‌ها

آسیب به ۸۵۷ مدرسه و ۳۲ دانشگاه تنها به معنای تخریب فیزیکی نیست. چنین حملاتی می‌تواند باعث تعطیلی طولانی‌مدت آموزش، جابه‌جایی گسترده دانش‌آموزان و دانشجویان، و افزایش ترک تحصیل در مناطق آسیب‌دیده شود. در بحران‌های مشابه در جهان، بازسازی کامل زیرساخت‌های آموزشی گاه سال‌ها زمان برده است.

از سوی دیگر، آسیب دیدن مراکز هلال‌احمر ظرفیت امدادرسانی در شرایطی را کاهش می‌دهد که نیاز به کمک‌های انسانی بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود.

عددهایی که به یک هشدار جهانی تبدیل می‌شوند

مجموع این آمار، ۹۰۹ مرکز آموزشی و امدادی آسیب‌دیده یا هدف قرار گرفته—نشان می‌دهد که زیرساخت‌های غیرنظامی در قلب این درگیری قرار گرفته‌اند. در ادبیات حقوق بشردوستانه، چنین روندی زنگ خطری جدی محسوب می‌شود؛ زیرا تداوم آن می‌تواند مرز میان میدان نبرد و زندگی غیرنظامیان را بیش از پیش از بین ببرد.

در نهایت، بررسی و مستندسازی چنین مواردی نه تنها برای امدادرسانی و بازسازی ضروری است، بلکه می‌تواند مبنایی برای پیگیری‌های حقوقی و بین‌المللی درباره رعایت قواعد جنگ و حفاظت از غیرنظامیان باشد.