وقتی مومیایی‌ ها سخن گفتند؛ افشای راز ژنتیکی یوزهای تاریخی

به گزارش گروه ترجمه رکنا به نقل از سی ان ان، اکنون تحلیل دی‌ان‌ای سه نمونه از این مومیایی‌ها نشان داده است که این یافته می‌تواند به بازگرداندن یوزپلنگ‌ها به زیستگاه‌های طبیعی شبه‌جزیره عربستان کمک کند.

یوزپلنگ‌ها زمانی در بخش‌های وسیعی از آفریقا و مناطقی از آسیا زیست می‌کردند، اما اکنون تنها در ۹ درصد از گستره تاریخی خود یافت می‌شوند. پیش‌تر تصور می‌شد که یوز آسیایی با نام علمی Acinonyx jubatus venaticus تنها زیرگونه‌ای بوده که در عربستان سعودی حضور داشته است. این گونه اکنون در وضعیت «در آستانه انقراض بحرانی» قرار دارد و جمعیت کوچکی از آن در طبیعت ایران باقی مانده است. در سراسر شبه‌جزیره عربستان، یوزپلنگ‌ها در دهه ۱۹۷۰ به‌عنوان گونه‌ای منقرض‌شده محلی شناخته شدند.

اما هنگامی که پژوهشگران سه مومیایی را مورد تحلیل قرار دادند، دریافتند که دو نمونه قدیمی‌تر از نظر ژنتیکی به زیرگونه Acinonyx jubatus hecki، موسوم به یوزپلنگ شمال‌غرب آفریقا، نزدیک‌تر هستند.

یافته‌ها که در ماه ژانویه در نشریه «Communications Earth & Environment» منتشر شد، نشان می‌دهد که دست‌کم دو زیرگونه یوزپلنگ زمانی در شبه‌جزیره عربستان زیست می‌کرده‌اند. این کشف می‌تواند به تلاش‌های بازمعرفی کمک کند، زیرا اکنون دانشمندان می‌دانند کدام دودمان‌های یوزپلنگ در این منطقه زندگی می‌کرده‌اند و شواهدی از موفقیت آن‌ها در این زیست‌بوم در اختیار دارند.

احمد البوق، نویسنده اصلی مطالعه، پژوهشگر بوم‌شناسی و معاون مدیرعامل مرکز ملی حیات‌وحش عربستان سعودی، گفت: «این موضوع بسیار شگفت‌انگیز بود. این یافته نخستین مورد مستند از مومیایی‌شدن طبیعی در یوزپلنگ‌ها و نخستین شواهد فیزیکی از حضور زیرگونه‌های یوزپلنگ در شبه‌جزیره عربستان را نشان می‌دهد.

علاوه بر این، استفاده از غار توسط یوزپلنگ‌ها رفتاری بسیار غیرمعمول است و همین امر هم کشف را و هم بستر وقوع آن را کاملاً غیرمنتظره می‌سازد.»

پژوهشگران در حال بررسی این موضوع هستند که چرا یوزپلنگ‌ها وارد غارها شده و از آن‌ها استفاده کرده‌اند؛ آن‌ها معتقد نیستند که این امر تصادفی بوده یا برای انزوا در پایان عمر رخ داده باشد. با این حال، محیط غار و شرایط فوق‌العاده خشک آن به فرآیند مومیایی‌شدن یوزپلنگ‌ها کمک کرده است.

علاوه بر هفت مومیایی یوزپلنگ، پژوهشگران بقایای اسکلتی ۵۴ گربه دیگر را نیز در این غارها کشف کردند. نویسندگان مطالعه پنج نمونه را تاریخ‌گذاری کردند و قدیمی‌ترین آن‌ها حدود چهار هزار سال قدمت داشت. بر اساس این مطالعه، دو مومیایی تحلیل‌شده بین حدود ۱۳۰ تا ۱۸۷۰ سال پیش قدمت دارند. نویسندگان قصد دارند سایر مومیایی‌ها و قطعات اسکلتی باقی‌مانده را نیز بررسی کنند تا احتمالاً زیرگونه نمونه‌های بیشتری را شناسایی کنند.

البوق گفت: «این کشف از آن جهت اهمیت دارد که شرقی‌ترین ثبت حضور یک زیرگونه یوزپلنگ آفریقایی را نشان می‌دهد و ثابت می‌کند که شمال عربستان سعودی طی هزاران سال میزبان چندین دودمان یوزپلنگ بوده است. این یافته‌ها در کنار هم درک ما از نحوه استفاده یوزپلنگ‌ها از چشم‌اندازهای زیستی را اصلاح می‌کند، جدول زمانی حذف منطقه‌ای آن‌ها را روشن‌تر می‌سازد و تصویر دقیق‌تری از زیرگونه‌های تاریخی حاضر در این منطقه ارائه می‌دهد.»

برای شناسایی زیرگونه یوزپلنگ‌های مومیایی‌شده، نویسندگان توالی کامل ژنوم سه نمونه از هفت بقایا را استخراج کردند. طبق بیانیه منتشرشده از سوی نشریه، این نخستین بار است که دی‌ان‌ای از یوزپلنگ‌های مومیایی‌شده طبیعی یا گربه‌سانان بزرگ استخراج می‌شود.

آدریان توردیف، متخصص دامپزشکی حیات‌وحش مستقر در هند، گفت شگفت‌آور است که برخی از این بقایا تنها حدود یک قرن قدمت دارند، زیرا نشان می‌دهد این گربه‌سانان بسیار دیرتر از آنچه تصور می‌شد در عربستان سعودی زندگی می‌کرده‌اند.

وی که در این مطالعه مشارکت نداشته است، افزود: «حتی چشمگیرتر آن است که بقایا نشان می‌دهد زیرگونه‌های متفاوتی از یوزپلنگ‌ها در دوره‌های زمانی مختلف در آنجا زندگی می‌کرده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد شبه‌جزیره عربستان زمانی پلی طبیعی و مهم برای یوزپلنگ‌ها بوده است، نه یک بن‌بست بوم‌شناختی.»

توردیف افزود این کشف شواهد روشنی در اختیار حافظان محیط‌زیست قرار می‌دهد درباره اینکه چه گونه‌هایی در گذشته‌ای نه‌چندان دور در این منطقه زندگی می‌کرده‌اند. «از آنجا که اکنون می‌دانیم کدام دودمان‌های یوزپلنگ در عربستان حضور داشته‌اند، تلاش‌های بازمعرفی می‌تواند بر استفاده از حیواناتی متمرکز شود که از نظر بوم‌شناختی مناسب هستند، نه اینکه یوزپلنگ‌هایی از محیط‌های کاملاً متفاوت وارد شوند.

بقایا همچنین شامل حیوانات جوان و بالغ است که نشان می‌دهد یوزپلنگ‌ها صرفاً در حال عبور نبوده‌اند، بلکه زادآوری کرده و شکوفا بوده‌اند. این موضوع نشان می‌دهد که این چشم‌انداز زیستی زمانی از جمعیت‌های کامل یوزپلنگ پشتیبانی می‌کرده است، به‌ویژه در کنار گونه‌های طعمه مانند غزال‌ها که اکنون با موفقیت در عربستان سعودی احیا می‌شوند. این پژوهش بازمعرفی یوزپلنگ را از یک ایده امیدوارکننده به برنامه‌ای مبتنی بر شواهد واقعی تبدیل می‌کند.»

به گفته البوق، جمعیت‌های حیات‌وحش در شبه‌جزیره عربستان در گذشته تحت تأثیر فعالیت‌های انسانی از جمله شکار بی‌رویه و تغییر کاربری اراضی کاهش یافته بودند. اما اکنون با وجود مناطق حفاظت‌شده گسترده در خاورمیانه، بسیاری از تهدیدهای اصلی برای یوزپلنگ‌ها، از جمله تخریب زیستگاه، مزاحمت انسانی و رقابت با شیرها، کاهش یافته است. او افزود که عربستان سعودی اکنون در موقعیت مناسبی برای حمایت از احیای گونه‌ای قرار دارد که زمانی در سراسر منطقه گسترده بوده است.

لوری مارکر، بنیان‌گذار و مدیر اجرایی «صندوق حفاظت از یوزپلنگ» که سازمانی غیرانتفاعی برای جلوگیری از انقراض یوزپلنگ‌هاست، گفت: «نشان دادن مدت‌زمان حضور یوزپلنگ در عربستان سعودی نشان می‌دهد که آن‌ها بخشی مهم از اکوسیستم بوده‌اند و صرفاً از منطقه عبور نمی‌کرده‌اند.

یوزپلنگ‌ها و دیگر شکارچیان رأس هرم غذایی نقش‌های مهمی در اکوسیستم ایفا می‌کنند. یوزپلنگ‌ها شکارچیان بسیار خوبی هستند و پس از تغذیه سریع، بقایایی برای تغذیه سایر گونه‌ها باقی می‌گذارند. بنابراین، هر جا شکارچیان رأس هرم حضور داشته باشند، تنوع زیستی بیشتری نیز وجود دارد، زیرا آن‌ها به تغذیه پستانداران کوچک، پرندگان و حشرات کمک می‌کنند.»

او افزود: «هم‌زمان با بازگرداندن گونه‌های حیات‌وحش توسط عربستان سعودی، یوزپلنگ نیز افزوده‌ای مهم برای احیای طبیعت خواهد بود و بار دیگر یک اکوسیستم سالم را به بیابان بازخواهد گرداند.»