جشن میانه پاییز در ایران؛ آیین باستانی ایاثرم و استقبال از روزهای سرد

به گزارش رکنا، جشن میانه پاییز یکی از آیین‌های کمتر شناخته‌شده ایران باستان است که با نام گاهنبار ایاثرم یا «ایاسرم» نیز شناخته می‌شود. این جشن به تغییر فصل، آغاز سرما، پیوند انسان با طبیعت و آماده‌شدن برای زمستان مربوط است و در گاه‌شماری سنتی، در پانزدهم آبان‌ماه برگزار می‌شود.

جشن میانه پاییز چه روزی است؟

جشن میانه پاییز در ایران برابر با ۱۵ آبان‌ماه است. این مناسبت در سال ۱۴۰۵، جمعه ۶ نوامبر ۲۰۲۶ خواهد بود. در سنت‌های مربوط به گاهنبارها، این جشن با نام ایاثرم شناخته می‌شود؛ واژه‌ای که معنای آن را «آغاز سرما» دانسته‌اند.

ایاثرم؛ چهارمین گاهنبار ایران باستان

گاهنبارها مجموعه‌ای از شش جشن مهم در سنت زرتشتی هستند که در زمان‌های مشخصی از سال برگزار می‌شدند و با آفرینش جهان، طبیعت و چرخه زندگی ارتباط داشتند.

ایاثرم چهارمین گاهنبار از این مجموعه است. این جشن به زمانی از سال اشاره دارد که هوا رو به سردی می‌رود و طبیعت آرام‌آرام برای زمستان آماده می‌شود. در روایت‌های مربوط به این آیین، آفرینش گیاهان نیز با این گاهنبار پیوند داده شده است.

چرا ایرانیان باستان جشن میانه پاییز را برگزار می‌کردند؟

در گذشته، تغییر فصل فقط یک اتفاق طبیعی نبود؛ بلکه بر زندگی روزمره، کشاورزی و دامداری تأثیر مستقیم داشت. با نزدیک‌شدن زمستان، دامداران باید گله‌ها را از چراگاه‌های مرتفع و تابستانی به مناطق گرم‌تر منتقل می‌کردند و خانواده‌ها نیز برای روزهای سرد، آذوقه و خوراک مورد نیاز خود را ذخیره می‌کردند.

از این نظر، جشن میانه پاییز فرصتی برای سپاسگزاری از نعمت‌های طبیعت، آمادگی برای فصل سرما و تقویت همبستگی میان مردم بود.

آداب و رسوم جشن میانه پاییز

جزئیات برگزاری این جشن در همه مناطق یکسان نبوده است؛ اما در روایت‌های مربوط به گاهنبارها، چند ویژگی اهمیت ویژه‌ای دارد:

• گردهمایی و همدلی: خانواده‌ها و اعضای جامعه در کنار یکدیگر جمع می‌شدند و در برگزاری آیین مشارکت می‌کردند.

• سپاسگزاری از طبیعت: محصولات کشاورزی و نعمت‌های به‌دست‌آمده از زمین، یادآور اهمیت طبیعت و چرخه زندگی بودند.

• آماده‌شدن برای زمستان: ذخیره خوراک و رسیدگی به دام‌ها از فعالیت‌های مهم این دوره به شمار می‌رفت.

• کمک به نیازمندان: در برخی روایت‌های مربوط به آیین‌های گاهنباری، تقسیم غذا و یاری‌رساندن به دیگران از جلوه‌های مهم جشن بوده است.

تفاوت جشن میانه پاییز با مهرگان و شب یلدا

جشن میانه پاییز، مهرگان و شب یلدا هر سه با فصل پاییز و فرهنگ ایرانی ارتباط دارند، اما یک آیین واحد نیستند.

• مهرگان جشنی با پیشینه کهن و پیوند با مهر، دوستی و برداشت محصول است.

• جشن میانه پاییز با گاهنبار ایاثرم و آغاز روزهای سرد سال ارتباط دارد.

• شب یلدا در آخرین شب پاییز برگزار می‌شود و نماد گذر از بلندترین شب سال و استقبال از زمستان است.

مهرگان در سال ۲۰۲۴ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت یونسکو به ثبت رسید؛ پرونده آن به‌طور مشترک از سوی ایران و تاجیکستان ارائه شده است.

جشن میانه پاییز؛ یادآور پیوند انسان و طبیعت

جشن میانه پاییز تنها یادگاری از یک تقویم کهن نیست؛ این آیین یادآور شیوه زندگی مردمانی است که تغییرات طبیعت را با دقت دنبال می‌کردند و برای هر مرحله از سال معنایی فرهنگی و اجتماعی در نظر می‌گرفتند.

امروزه نیز آشنایی با گاهنبار ایاثرم فرصتی برای شناخت بخشی از میراث فرهنگی ایران و توجه دوباره به مفاهیمی مانند سپاسگزاری، همدلی، صرفه‌جویی و آمادگی برای تغییر فصل است.