مروری بر آثار اقتباسی؛ از هری پاتر تا وودی آلن / کتابهایی که روی صحنه تئاتر زنده شدند
رکنا: این روزها صحنه تئاتر ایران میزبان اقتباسهای متنوعی از ادبیات جهان است؛ از نمایش «قلب نارنگی» به کارگردانی داریوش علیزاده که برداشتی از رمان «گور به گور» ویلیام فاکنر است، تا «هری پاتر» به کارگردانی شایان بهمنی که با نگاهی به چهار جلد نخست مجموعه مشهور جی.کی. رولینگ اجرا میشود.
به گزارش رکنا، بازآفرینی این آثار در ساحت درام، نشاندهنده رویکرد این دو کارگردان در بهرهگیری از متون برجسته ادبیات مدرن و معاصر برای تولید اثر هنری است. موقعیتی که جامعه ایران این روزها؛ همزمان با چهلوهشتمین روز آتشبس جنگ تحمیلی سوم تجربه میکند، بسیاری از ارکان جامعه از جمله در شکل موسع؛ اهالی فرهنگوهنر و در شکل مضیق؛ اهالی تئاتر را تحت تاثیر خود دارد. با این حال، تئاتریها با وجود تمامی مشکلات در تلاش برای اجرای آثارشان و آنطور که مصطلح است؛ «روشن نگهداشتن چراغ صحنهاند.» در میان نمایشهایی که هم اکنون در تهران و دیگر استانهای ایران در حال اجراست آثاری؛ از «قلب نارنگی» به کارگردانی داریوش علیزاده تا «هری پاتر» به کارگردانی شایان بهمنی براساس اقتباس از آثار ادبی خارجی روی صحنه رفتهاند. گرفتن ایده یک اثر و استفاده از آن در اثری دیگر، کاری است که علیزاده با رمان «گور به گور» اثر ویلیام فاکنر از پیشروان ادبیات مدرن آمریکا و بهمنی با رمان اول تا چهارم بسیار شناختهشده «هریپاتر» اثر جی.کی رولینگ کردهاند.
این اقتباسگران که بخشی از ارزش افزوده اثرشان به رویکرد شخصی اضافهشده از سوی آنها بر اثر اولیه بازمیگردد، از دستزدن به چنین کاری اهدافی گوناگون را پی میگیرند. اهدافی که میتواند دایرهای گسترده؛ از تحسین تا تخریب منبع اقتباس را دربر بگیرد. ضمن این که برای برخی نیز هدف از اقتباس، گفتن از مسائل زمانهشان به واسطه قرابت آن با مسائل زمانه اثر اولیه به عنوان منبع اقتباس است. ضمن این که اقتباس میتواند سهگانهای از اقتباس آزاد تا اقتباس وفادارانه و اقتباس لفظ به لفظ را دربربگیرد. چنانچه ممکن است تنها یک موقعیت، ایده یا شخصیت از اثر اولیه گرفته و در گونه و رنگی دیگری پرورانده شود (اقتباس آزاد) یا روح اثر اصلی حفظ شده، در محتوای آن تغییری ایجاد نشود و تنها قالب تغییر کند (اقتباس وفادارانه) یا متن اولیه نعل به نعل و در کاملترین شکل مورد استفاده قرار گیرد (اقتباس لفظ به لفظ).
با این حساب جز «قلب نارنگی» و «هری پاتر»، نمایشهای دیگری هم هستند که میتوانند توجه آن دسته از تماشاگران تئاتر را که علاقهمند به آثار اقتباسیاند متوجه خود سازند؛ از «کشتارگاه» (اقتباس آزاد از «عروسی خون» اثر فدریکو گارسیا لورکا) اثر کاوه مهدوی در سالن استاد ناظرزاده کرمانی تماشاخانه ایرانشهر تا «ژوژمان» (اقتباس آزاد از «مرگ خدا» اثر وودی آلن) به کارگردانی رضا جاویدی در بوتیک هنر ایران. آثاری که میتوان امیدوار بود برای ساعتی تماشاگران در انتظار برای شنیدن آخرین خبر از آتشبس و اتصال به اینترنت بینالملل را با خود همراه کنند. در این گزارش، آثاری که این روزها براساس نمایشنامههای خارجی در حال اجراست در نظر گرفته نشده و در انتها تنها به اسامی آنها اشاره شده است.
گوری که ویران میشود/ وقتی سینا ساعی، ویلیام فاکنر را برای عموم تماشایی میکند
«جان که میدادم» (As I Lay Dying) یا آن طور که مترجم فقید؛ نجف دریابندری به فارسی برگردانده است: «گور به گور» اثر ویلیام فاکنر، نخستین بار در سال ۱۹۳۰ در آمریکا چاپ شد. دریابندری که پیش از «گور به گور»، از فاکنر «یک گل سرخ برای امیلی» را نیز ترجمه کرده بود، سال 1383 در گفتوگو با مهر از نوشته شدن «گور به گور» توسط فاکنر تنها ظرف شش هفته گفت و داستان آن را اینطور شرح داد: «رمان «گور به گور» داستانی است مربوط به توده مردم آمریکا و شخصیتهای آن جزو طبقه روشنفکر و تحصیلکرده نیستند. داستان در زادگاه نویسنده؛ جنوب آمریکا اتفاق میافتد و نثر کتاب به زبان محاورهای مردم جنوب است. «گور به گور» کتاب عجیبی است؛ زاویه دید داستان دائم در حال تغییر است و نزدیک به سی کاراکتر دارد. این شخصیتها هر کدام، از واقعهای، برداشت خود را روایت میکنند و روایت هرکدام، با دیگری متفاوت است.» واقعه مورد اشاره دریابندری، مرگ مادر خانواده؛ آدی بوندرن است. آدی تا آخرین لحظات حیاتش بر آمادهسازی گورش نظارت دارد اما پس از مرگ به سبب باد و باران شدید، گور تهیهشده، ویران میشود و باید دید خانواده آدی برای به خاک سپردن او چه چارهای میاندیشند.
«قلب نارنگی» به کارگردانی داریوش علیزاده که نام سینا ساعی، خواننده موسیقی رپ نیز در مقام یکی از تهیهکنندگان آن به چشم میخورد، پس از اجرای تهران، اصفهان، مشهد، کرمان و ساری این روزها برای بار دور دوم در یزد روی صحنه رفته است. گروه نمایشی «قلب نارنگی» اثر خود را که تاکنون بیش از ٤٠٠ اجرا در سراسر کشور داشته، یکی از آثار پرمخاطب تئاتر ایران میداند. با این حساب میتوان گفت در شرایطی که نگرانی از کاهش مدام سرانه مطالعه در ایران ترجیعبند هشدارهای مدیران فرهنگی است. «قلب نارنگی» ازجمله به یمن حضور سینا ساعی و علاقهمندانش توانسته است یکی از مشهورترین رمانهای قرن بیستم را تبدیل به اثری تماشایی برای مخاطبان ایرانی کند.
رمان اول تا چهارم جی.کی رولینگ
تقریباً ۲۵ سال پیش، در اول سپتامبر سال هزار و نهصد و نود و هشت، انتشارات اسکولاستیک «هری پاتر و سنگ جادو» را در آمریکا منتشر کرد. هری پاتر از آن زمان به یک پدیده فراگیر تبدیل شد که به سختی میتوان تمام دستاوردهایش را برشمرد. دستاوردهایی کهVox بخشی از آن را اینطور شرح داده است: «یک نظرسنجی در سال ۲۰۱۱ نشان میدهد یک سوم بزرگسالان هجده تا سی وچهار ساله آمریکایی حداقل یکی از کتابهای هری پاتر را خواندهاند که نشاندهنده گستردگی این مجموعه است.»
ماجراجویی جادویی «هری پاتر» در دنیای ادبیات با هفت جلد کتاب آغاز شد؛ هری پاتر و سنگ جادو، هری پاتر و حفره اسرارآمیز، هری پاتر و زندانی آزکابان، هری پاتر و جام آتش، هری پاتر و محفل ققنوس، هری پاتر و شاهزاده دورگه، هری پاتر و یادگاران مرگ، هری پاتر و فرزند نفرینشده. پس از فروش چهارصد میلیون نسخه از کتابهای «هری پاتر»، این کتابها پرفروشترین مجموعه کتابهای فروختهشده تاریخ نام گرفتند و در دنیای سینما، به هشت اقتباس پرفروش با بازی دانیل رادکلیف در نقش هری جادوگر تبدیل شدند. در این میان، انتخاب شایان بهمنی برای روی صحنه بردن «هری پاتر»، رمان اول تا چهارم جی.کی رولینگ است که از ششم خرداد در خانه نمایش مهرگان روی صحنه میرود.
از بهترین و شاعرانهترینهای قرن بیستم
«عروسی خون» یکی از آثار برجسته فدریکو گارسیا لورکا، نویسنده اسپانیایی درامی عمیق از چالشهای ناگزیر زندگی و عواطف انسانی است. داستان «عروسی خون» بر پایه یک اتفاق واقعی است؛ یک انتقام خانوادگی که عروسی را به تراژدی بدل میکند. در این داستان، عروس به همراه پسر خانواده دشمن فرار میکند و این فرار بهانهای میشود برای پرداختن به موضوعاتی که لورکا همواره مجذوب آنها بوده است: میل و عشق سرکوبشده، سنتها و تشریفات، محدودیتها و تعهدات جامعه روستایی اسپانیا و... «عروسی خون» در ایران از جمله با نام علی رفیعی، از بلندپایگان تئاتر ایران (تالار وحدت- ۱۳۷۷) به یاد آورده میشود. این سرو رفیع تئاتر ایران که دو نمایشنامه «عروسی خون» و «یرما» اثر فدریکو گارسیا لورکا را به ترتیب در سالهای ۱۳۷۷ و ۱۳۹۲ روی صحنه برد، اجرای خود از سه گانه لورکا را با روی صحنه بردن «خانه برناردا آلبا» ۱۳۹۷ تکمیل کرد.
«عروسی خون» این روزها توسط کاوه مهدوی در سالن استاد ناظرزاده کرمانی تماشاخانه ایرانشهر روی صحنه است. این اثر برگزیده هفتمین جشنواره تئاتر شهر در سایت فروش بلیتش با عبارت «اقتباسی کاملا آزاد از اثر فدریکو گارسیا لورکا» معرفی شده و در خلاصه داستانش چنین آمده است: «این اثر در ژانر درام ساخته شده و داستان آن حول یک شب بلهبرون میچرخد، با این تفاوت که خبری از عروس نیست. در این نمایش، صاحبان کشتارگاه مراسم جشن خود را با استفاده از کارد گاوکشی و ابزار سلاخی برگزار میکنند.» کاوه مهدوی با «عروسی خون» برگزیده کارگردانی، برگزیده طراحی صحنه، برگزیده طراحی نور، برگزیده طراحی لباس و کاندید نویسندگی، بازیگری مرد و بازیگری زن از جشنواره هفتم تئاتر شهر شد.
گفتوگوهایی یادآور جهان منطقگریز بکت
«مرگ» و «خدا» دو نمایشنامهاند از وودی آلن که سال ۱۳۹۷ در یک کتاب با ترجمه شهرام زرگر توسط نشر بیدگل منتشر شد. «مرگ/ خدا» جزو نمایشنامههای دوران نخست فعالیت وودی آلن به شمار میروند. نمایشنامههایی با شمار زیاد بازیگر، سنت نمایشهای وودویل، ورود و خروجهای سریع و پیاپی، همچون کمدیهای برادران مارکس، تأثیر از شیوه تئاتر واقعگریز برشت و گفتوگوهایی یادآور جهان منطقگریز بکت.
نمایشنامه «مرگ» با آمدن ناگهانی عدهای به خانه شخصیتی به نام کلاینمن آغاز میشود. آنها که گویا از آشنایان کلاینمن هستند، نیمهشب درحالیکه او در خواب است به خانهاش میآیند و میگویند برای انجام عملیاتی به قصد جستوجو و دستگیری یک قاتل به وجود او احتیاج دارند. برخلاف «مرگ» که وقایع آن در متن زندگی شهری اتفاق میافتد، نمایشنامه بعدی کتاب؛ «خدا» در یونان باستان رخ میدهد. صحنه این نمایش، آتن در حدود سال پانصد قبل از میلاد است. نمایشنامه با مکالمهای میان یک بازیگر و یک نویسنده آغاز میشود که در میانه آمفیتئاتری بزرگ و خالی ایستادهاند و با هم حرف میزنند.
نمایش «ژوژمان» به کارگردانی رضا جاویدی که در سایت فروش بلیتش با عنوان «برداشتی آزاد از نمایشنامه «خدا» اثر وودی آلن» معرفی شده است، در پلاتویی دانشگاهی می گذرد. دو دانشجو با لباسهای یونانی منتظر استادشان هستند تا جلسه ژوژمانشان (داوری کارشان) آغاز شود. آنها قصد دارند نمایشی را اجرا کنند اما یک مشکل بزرگ وجود دارد؛ هیچکدام نمیتوانند برای نمایش «پایان» مناسبی بیایند. جاویدی که بیش از کارگردانی تئاتر با عکاسی تئاتر شناخته میشود «ژوژمان» را در بوتیک هنر ایران روی صحنه برده است.
جدا از این آثار اقتباسی، «رویای آمریکایی» نمایشنامه تنسی ویلیامز با کارگردانی علی حضرتی (تئاتر لبخند)، «سفارتخانه» نمایشنامه اسلاومیر مروژک با کارگردانی مروارید افسری (تماشاخانه طهران)، «پزشک نازنین» نمایشنامه نیل سایمون با کارگردانی محمد جواد عباسی (شهرستان خنج- استان فارس)، «شام خداحافظی» نمایشنامه مشترک الکساندر دولاپتولیر و متیو دولاپورت با کارگردانی حسین عبدالهی (تماشاخانه ماه حوزه هنری - اصفهان)، «بدن بینقص» نمایشنامه ایو انسلر به کارگردانی بهنام ترابی (تالار محراب)، «ارباب پونتیلا و نوکرش ماتی» نمایشنامه برتولت برشت به کارگردانی میکاییل شهرستانی (سالن استاد انتظامی) و «پرنده سیاه» نمایشنامه دیوید هروئر به کارگردانی نوید محمدزاده (باغ کتاب تهران) ازجمله آثاری هستند که طبق روال معمول اجرای تئاتر در ایران براساس نمایشنامههای خارجی روی صحنه رفتهاند.
ارسال نظر