سخنان وزیر فرهنگ در همایش روز ملی جمعیت
رکنا: وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: منکر تأثیر شرایط اقتصادی بر افزایش نرخ باروری نیستیم.
به گزارش رکنا، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به اینکه پیوند میان فرهنگ و جمعیت، پیوندی عمیق و گسترده است، گفت: بههیچوجه منکر تأثیر شرایط اقتصادی بر افزایش نرخ باروری نیستم، اما معتقدیم که حوزه فرهنگ و سبک زندگی نیز به همان اندازه جدی است.
سیدعباس صالحی امروز _چهارشنبه سیام اردیبهشت_ در همایش روز ملی جمعیت با اشاره به رویکردهای فرهنگی حوزه جمعیت اظهار کرد: جمعیتشناسان معتقدند ۴۷ متغیر در تغییرات و الگوهای جمعیتی نقش دارند که دو دسته از آنها بسیار تعیینکنندهتر از سایر هستند؛ یکی عامل اقتصاد که پارهای از متغیرها زیرمجموعه آن قرار میگیرند و دیگری حوزه فرهنگ و سبک زندگی.
وی افزود: گاهی در کشور ما تلاش میشود اینگونه القا شود که عامل اقتصادی، تنها عامل یا اصلیترین عامل تغییرات جمعیتی است حتی در برداشتهای عمومی نیز گاهی این تصور ایجاد میشود که با حل مشکلات اقتصادی، بحران جمعیت نیز حل خواهد شد، اما واقعیت این نیست.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: هماکنون حدود ۶۰ کشور با بحران جمعیتی مواجه هستند که بسیاری از آنها کشورهای توسعهیافته با وضعیت اقتصادی بسیار مطلوب و درآمد سرانه بالا هستند. کشورهایی نظیر ژاپن، آلمان، آمریکا، کانادا، اسپانیا، سوئد، فرانسه، بریتانیا، چین، سوئیس، پرتغال، اتریش، کره جنوبی، هلند، دانمارک، ایتالیا و روسیه، همه نرخ رشد منفی دارند.
صالحی بیان کرد: در داخل ایران نیز شواهد نشان میدهد که وضعیت فقط اقتصادی نیست؛ به طوری که در تهران، مناطق مرفه (همچون منطقه یک)، نرخ باروری پایینتری نسبت به سایر مناطق دارند.
وی اظهار داشت: بههیچوجه منکر تأثیر شرایط اقتصادی نیستم بهویژه در ایران که تکانههای اقتصادی پیوسته ناشی از تحریمها، شرایط شبهجنگ و پیامدهای جنگ، بهطور مستقیم بر الگوهای جمعیتی اثر میگذارد. ما هرگز فشارهای اقتصادی بر خانوارها را دستکم نمیگیریم، اما معتقدیم که حوزه فرهنگ و سبک زندگی نیز به همان اندازه جدی است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: بر این اساس به تمام دستاندرکاران این حوزه توصیه میکنم که در تعاملی پیوسته با یکدیگر باشند. اگر بحران جمعیت را خطری جدی میدانیم که بهطور قطع هست، باید بپذیریم که پیوند میان فرهنگ و جمعیت، یک پیوند عمیق، گسترده و همیشگی است.
مدل فرهنگی مبنایی برای حل مسئله بحران جمعیت
صالحی با تشریح مدل فرهنگی مبنایی برای حل مسئله بحران جمعیت افزود: این موضوع حول چند محور اساسی است؛ نکته نخست، اقناع نخبگانی است که رهبر انقلاب نیز بر آن تاکید داشتند؛ همانطور که در موضوعاتی همچون کمبود آب و برق، ضرورت حرکت بهسوی انرژیهای خورشیدی برای مدیران و جامعه به یک باور تبدیل شده است، در حوزه جمعیت نیز باید همین مسیر را طی کنیم. این اقناع باید در دو سطح صورت گیرد.
وی بیان کرد: مدیران کشور از رأس هرم مدیریتی تا مدیران میانی و رؤسای ادارات، همگی باید به این درک برسند که مسئله جمعیت، یک مسئله حیاتی و راهبردی برای کشور است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: گروههای مرجع اجتماعی نیز باید به این موضوع توجه کنند، استادان دانشگاه، علما و روحانیون، هنرمندان، فرهنگیان و معلمان باید پیش از هرگونه اقدامی، خود نسبت به ابعاد این بحران به باور عمیق برسند. تنها پس از اقناع این گروههای مرجع است که میتوان مراحل بعدی اقدام و فرهنگسازی را در سطح جامعه به سرانجام رساند.
تمایل ۷۵ درصد جامعه به فرزندآوری
صالحی افزود: در بررسی راهکارها، باید بر داشتههای فرهنگیمان متمرکز شویم. ما باید این داشتهها را استخراج، فهرست و احصا کنیم. نکته امیدبخش این است که جامعه ایران هنوز هنجارهای اجتماعی قابل توجهی دارد که بر الگوی فرزندآوری اثرگذار است.
وی بیان کرد: بر اساس «پیمایش ارزشها و نگرشهای ایرانیان»، دادههای بسیار مهمی وجود دارد که باید مبنای تصمیمگیری ما قرار گیرد. طبق این پیمایش، تنها ۲۴ درصد از پاسخگویان اعلام کردهاند که تمایلی به فرزندآوری ندارند، به عبارت دیگر، ۷۵ درصد جامعه همچنان تمایل به فرزندآوری دارند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی اظهارداشت: این آمار از این جهت حیاتی است که در پزشکی، درمان کسی که میل به غذا ندارد، بسیار دشوارتر از کسی است که میل دارد، اما با موانع تغذیهای روبهروست. در جامعه ما میل وجود دارد، بهطوری که در میان پاسخدهندگان حدود ۵۱ درصد تمایل به داشتن دو فرزند، حدود ۲۰ درصد تمایل به داشتن سه فرزند، حدود ۱۴ درصد تمایل به داشتن چهار فرزند و حدود ۱۰.۵ درصد تمایل به داشتن یک فرزند دارند.
صالحی گفت: برخلاف تصور رایج، تمایل فردی به فرزندآوری در ایران همچنان زنده است و این یکی از مهمترین داشتههای ماست که باید از آن در جهت حل مسئله بهره ببریم.
وی افزود: نکته دیگر در بررسی داشتههای ما، فاصله میان «سن مطلوب» و «سن محققشده» برای ازدواج است. طبق یافتهها، سن مطلوب ازدواج از نظر مردم چه برای پسران و چه برای دختران حدود ۲۶ سال است، اما شاهدیم که سن واقعی ازدواج فاصله معناداری با این الگوی ذهنی دارد که خود نیازمند واکاوی است.
مخالف ۸۸ درصد مردم با ازدواج غیررسمی
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بیان کرد: با این وجود، نهاد خانواده همچنان جایگاه مستحکمی در ایران دارد و این یکی از بزرگترین سرمایههای ماست. برای نمونه در حوزه پایبندی به ازدواج رسمی، حدود ۸۸ درصد مردم مخالف ازدواج غیررسمی هستند. با توجه به اینکه ازدواجهای غیررسمی یکی از موانع ثبات و فرزندآوری محسوب میشوند، این درصد بالا نشاندهنده اقبال عمومی به نهاد خانواده و ازدواج رسمی است در مقابل، تعداد موافقان ازدواج غیررسمی بسیار اندک است و باقی افراد نیز نظری ندارند.
صالحی اظهار داشت: بر اساس گزارشهای پیمایشی، حدود ۹۷ درصد پاسخگویان، «مادری» را یک فضیلت اخلاقی میدانند. اینها تنها نمونههایی از فهرست قابل توجه داشتههای فرهنگی و اجتماعی ما هستند که بهطور مستقیم بر حوزه جمعیت و فرزندآوری اثرگذارند.
وی گفت: اگر بخواهم محور سوم سخنانم یعنی مدل فرهنگی برای حل مسئله جمعیت را مرور کنم، شامل دو رکن اصلی است؛ اقناع نخبگانی و مدیران کشور و استخراج، فهرستبرداری و بهرهگیری از داشتههای فرهنگی و اجتماعی موجود است.
پیشرانهای فرهنگی در حوزه جمعیت
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی بیان کرد: در هر تحول اجتماعی، باید نقاط پیشران را شناسایی کرد؛ یعنی آن کانونهایی که حرکت از آنها آغاز میشود و میتواند سایر بخشها را به دنبال خود فعال کند. اگر مسئله جمعیت را در بستر فرهنگ و اجتماع بررسی میکنیم، لازم است بدانیم پیشرانهای فرهنگی ما در این حوزه کدامند.
صالحی افزود: به نظر میرسد چند محور اصلی میتواند نقش پیشران را ایفا کند؛ لذت از خانواده، یکی از مهمترین پیشرانها، احساس لذت از خانواده است. خانواده میتواند نشاطآفرین باشد، سلامت روحی و روانی ایجاد کند، به زندگی معنا ببخشد و آرامش و رضایت عاطفی فراهم کند.
وی اظهار داشت: اگر قرار است الگوی جمعیتی اصلاح شود، باید تجربه زیسته از خانواده، تجربهای مطلوب و شیرین باشد. گاهی در فضای عمومی، ناخواسته تصویری پرتنش و مسئلهمحور از خانواده ارائه میشود، در حالی که برای تقویت فرزندآوری، باید طعم و لذت خانواده در ذهن و زندگی مردم تقویت شود.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به موضوع لذت از فرزند و فرزندآوری گفت: پیشران دوم، بازنمایی و تقویت لذت داشتن فرزند است؛ فرزندآوری فقط تکلیف اجتماعی یا توصیه سیاستی نیست باید بهعنوان تجربهای غنی، عاطفی و معنابخش در زندگی انسان معرفی و تقویت شود. هرچه این تجربه در ذهن جامعه مثبتتر و واقعیتر جلوه کند، امکان تحقق آن بیشتر خواهد بود.
صالحی ایراندوستی و تعلق ملی و احساس تعلق به ایران را سومین پیشران در حوزه جمعیت دانست و افزود: مطابق پیمایشهای مختلف، وطندوستی یکی از ویژگیهای برجسته جامعه ایرانی است. ممکن است افراد نسبت به عملکرد برخی مسئولان نقد یا حتی گلایههای جدی داشته باشند، اما این به معنای گسست از هویت ملی نیست. تعلق به سرزمین، تاریخ و آینده ایران، سرمایهای فرهنگی است که میتواند در نگاه به مسئله جمعیت نیز نقشآفرین باشد.
وی گفت: اگر آیندهای مقتدر، پیشرفته و پایدار برای کشور مدنظر است، مسئله جمعیت نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند. این پیوند میان آینده ملی و مسئله جمعیت میتواند یکی از محرکهای مهم فرهنگی در این حوزه باشد.
شناخت موانع و نحوه مواجهه با آنها
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی اظهارداشت: اگر قرار است بر اساس پیشرانهای فرهنگی و اجتماعی حرکت کنیم، باید در کنار آن، موانع فرهنگی ـ اجتماعی را نیز به درستی بشناسیم. بدون شناخت دقیق موانع، حرکتهای فرهنگی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
صالحی گفت: به نظر میرسد سه مانع اصلی در این حوزه وجود دارد که باید در سیاستگذاری و اقدامات فرهنگی با آنها مواجهه فعال داشته باشیم که فردگرایی افراطی از جمله آنهاست؛ یکی از چالشهای مهم در جوامع مدرن حتی کشورهای توسعهیافتهای که امروز با بحران کاهش جمعیت روبهرو هستند گسترش فردگرایی افراطی است.
وی افزود: بر اساس در این نگرش فرد بیش از هر چیز بر منافع شخصی تمرکز میکند؛ «خود» به معنای محدود و شخصی آن، محور تصمیمگیری قرار میگیرد و مسئولیت جمعی و نگاه خانوادهمحور تضعیف میشود. وقتی نگاه انسان صرفاً فردی شود، طبیعی است که خانواده و فرزندآوری در اولویتهای بعدی قرار گیرد. تجربه کشورهای توسعهیافته نیز نشان میدهد که یکی از ریشههای اصلی بحران جمعیت، همین غلبه فردگرایی بر جمعگرایی و جامعهگرایی است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به کمالگرایی افراطی گفت: کمالگرایی در سطح معتدل، یک فضیلت است اما در سطح افراطی، میتواند به مانع تبدیل شود. در این وضعیت فرد در انتخاب همسر به دنبال کاملترین گزینه است، در فرزندآوری، به دنبال فراهم کردن بهترین مطلق شرایط است و از حد متعارف و قابل قبول رضایت ندارد.
صالحی افزود: این نگاه قلهمحور نه میانگینمحور سبب میشود تصمیمها دائم به تعویق بیفتد. در حوزه روانشناسی اجتماعی، میتوان مشاهده کرد که نوعی کمالگرایی افراطی در بخشی از جامعه شکل گرفته که در عمل، ازدواج و فرزندآوری را دشوارتر میکند.
وی با اشاره به موضوع رقابتجویی افراطی اظهارداشت: عامل سوم، رقابتجویی شدید در عرصههای مختلف زندگی است. وقتی مقایسه دائمی با دیگران، معیار ارزشگذاری زندگی شود، خانواده و فرزندآوری نیز در چارچوب همین رقابت تعریف میشود؛ مقایسه سطح زندگی، مقایسه امکانات و مقایسه موفقیت فرزندان.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: در چنین فضایی، به جای زندگی بر پایه رضایت و معنا، نوعی فشار اجتماعی برای برتریجویی شکل میگیرد که میتواند تصمیم به تشکیل خانواده یا افزایش تعداد فرزند را تحت تأثیر قرار دهد.
توجه به روشهای مؤثر در اقدامات فرهنگی
صالحی افزود: در کنار شناخت پیشرانها و موانع، باید به روشهای مؤثر نیز توجه کنیم. در خود روشها نکات فراوانی وجود دارد که به چند نکته مهم اشاره میکنم؛ استفاده از تجربههای جهانی؛ کشورهایی که با مسئله کاهش جمعیت روبهرو بودهاند، تجربههای متعددی در حوزه فرهنگی و اجتماعی دارند. همانگونه که در حوزه اقتصاد از تجربههای جهانی بهره میگیریم و گاه آنها را در قوانین و سیاستهای داخلی به کار میبریم، در حوزه فرهنگی-اجتماعی نیز باید چنین رویکردی داشته باشیم.
وی بیان کرد: برای مثال، در کره جنوبی «سومین چهارشنبه هر ماه» بهعنوان روز خانواده نامگذاری شده است. هدف از چنین ابتکاری، درگیر کردن ذهن جامعه با مسئله خانواده و تقویت پیوندهای خانوادگی است. این نوع ایدهها در واقع یادآور سنتهایی در فرهنگ ایرانی نیز هست همچون گردهماییها یا مراسمهای دورهای خانوادگی. چنین تجربههایی نشان میدهد که میتوان با ابتکارهای فرهنگی ساده، توجه عمومی را به اهمیت خانواده جلب کرد، بنابراین یکی از نیازهای جدی ما مطالعات منظم درباره تجربههای موفق جهانی در این حوزه است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به موضوع تمرکز بر اولویتهای واقعی اظهارداشت: در سیاستهای فرهنگی باید بر اولویتهای واقعی تمرکز کرد. در شرایط کنونی، مسئله اصلی ما فرزند اول و دوم است. بنابراین، اقدامات فرهنگی و اجتماعی باید بیشتر بر همین نقطه متمرکز شود.
صالحی گفت: گاهی نمونههایی از خانوادههای بسیار پرجمعیت در رسانهها برجسته میشود البته این تلاشها قابل احترام است و در مجموع میتواند در ترکیب جمعیتی اثرگذار باشد، اما نباید بهعنوان الگوی اصلی سیاست فرهنگی معرفی شود. اولویت فعلی جامعه، تسهیل و تشویق فرزند اول و دوم است.
وی افزود: همافزایی اضلاع مختلف کنش فرهنگی نیز در این حوزه میتواند مورد توجه قرار گیرد؛ برای موفقیت در این مسیر، باید مجموعهای از حوزههای فرهنگی و اجتماعی به صورت هماهنگ عمل کنند. بهطور کلی میتوان پنج حوزه اصلی؛ فرهنگ اجتماعی، آموزش، هنر، رسانه و تبلیغات و کنشهای مردمی و داوطلبانه را در این زمینه در نظر گرفت. این پنج حوزه، اگر در کنار یکدیگر و به صورت همافزا عمل کنند، میتوانند اثرگذاری اقدامات فرهنگی در حوزه جمعیت را چند برابر کنند.
همایش روز ملی جمعیت چهارشنبه، سیام اردیبهشت با گرامیداشت یاد و خاطره رهبر شهید و شهدای جنگ رمضان همزمان با سالروز ابلاغ سیاستهای کلی جمعیت از سوی رهبر شهید، توسط دبیرخانه ستاد ملی جمعیت با حضور و سخنرانی مرضیه وحیددستجردی، دبیر ستاد ملی جمعیت، سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و آیتالله محسن کازرونی، رئیس هیئت امنای کمیته امداد امام خمینی (ره) برگزار شد. برپایی پنل تخصصی با موضوع سیاستهای جوانی جمعیت؛ ازدواج، تحکیم خانواده و کارت امید مادر از جمله بخشهای این همایش بود.
ارسال نظر