آیا شخصیت شما قبل از تولد انتخاب شده است؟ / تحقیق روانشناسی چه می گوید

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، این یافته بار دیگر یک پرسش قدیمی اما جذاب را پیش روی روانشناسان گذاشته است: آیا ما با بخشی از شخصیت خود به دنیا می آییم یا شخصیت ما در طول زندگی ساخته می شود؟  پژوهشگران در این مطالعه داده های ۴۶ گروه پژوهشی را با یکدیگر ترکیب کردند و پنج ویژگی اصلی شخصیت در مدل شناخته شده Big Five را بررسی کردند؛ برون گرایی، توافق پذیری، وظیفه شناسی، روان رنجوری و گشودگی به تجربه. نتیجه شناسایی ۱۲۶۰ گونه ژنتیکی مرتبط با این ویژگی ها بود که ۸۲۴ مورد آنها در پژوهش های قبلی برای همان ویژگی های شخصیتی شناسایی نشده بودند.

اما اینجا یک سوءتفاهم مهم ممکن است شکل بگیرد. پیدا شدن ارتباط میان DNA و شخصیت به این معنا نیست که در ژن های ما یک نسخه آماده از شخصیت نوشته شده است. پژوهش نشان داد گونه های ژنتیکی رایج تنها بخش محدودی از تفاوت های شخصیتی میان افراد را توضیح می دهند. بر اساس برآوردهای این مطالعه، این سهم برای صفات مختلف حدود ۴.۸ تا ۹.۳ درصد از واریانس شخصیت بود؛ یعنی بخش بزرگی از تفاوت های شخصیتی همچنان با این گونه های ژنتیکی توضیح داده نمی شود.

ژن ها شخصیت را می نویسند یا فقط زمینه آن را می سازند؟

اینجاست که تفاوت میان استعداد زیستی و سرنوشت ژنتیکی اهمیت پیدا می کند. ممکن است فردی از نظر ژنتیکی آمادگی بیشتری برای برون گرایی، حساسیت هیجانی یا وظیفه شناسی داشته باشد، اما این آمادگی به تنهایی تعیین نمی کند که او در زندگی چگونه رفتار خواهد کرد. تجربه های کودکی، کیفیت رابطه با والدین، فرهنگ، شرایط اجتماعی، روابط عاطفی، فشارهای زندگی و فرصت هایی که فرد در اختیار دارد، همگی می توانند بر نحوه بروز این ویژگی ها اثر بگذارند.

Ted Schwaba، روانشناس و پژوهشگر ژنتیک شخصیت، در مرور علمی تازه ای درباره Personality Genomics نیز بر همین پیچیدگی تاکید کرده است. او و همکارانش نشان می دهند که اثرات ژنتیکی شخصیت از تعداد بسیار زیادی گونه ژنتیکی تشکیل می شود که هر کدام به تنهایی اثر بسیار کوچکی دارند. به بیان ساده، چیزی به نام یک ژن شخصیت وجود ندارد؛ شخصیت حاصل تاثیر مجموعه بزرگی از تفاوت های ژنتیکی است که در کنار عوامل محیطی عمل می کنند.

این نگاه، برداشت قدیمی و ساده ای را که می گفت یک ویژگی شخصیتی را می توان مستقیما به یک ژن نسبت داد، کنار می زند. پژوهش جدید Nature نیز نشان می دهد معماری ژنتیکی شخصیت بسیار گسترده و پیچیده است و ارتباط های ژنتیکی شناسایی شده در میان افراد و در تحلیل های خانوادگی نیز تا حد زیادی پایدار باقی می مانند.

از اضطراب تا کنجکاوی؛ وقتی ژن ها وارد شخصیت می شوند

موضوع فقط اجتماعی بودن یا درون گرا بودن نیست. ویژگی های Big Five با بخش های مختلف زندگی انسان ارتباط دارند. برای مثال روان رنجوری با تمایل بیشتر به تجربه اضطراب، خلق منفی و نوسان هیجانی ارتباط دارد و وظیفه شناسی با سازمان یافتگی و مسئولیت پذیری همراه است. پژوهشگران تاکید کرده اند که شناخت پایه ژنتیکی این ویژگی ها می تواند به فهم بهتر ارتباط میان شخصیت، سلامت روان، سلامت جسمی، کار و روابط اجتماعی کمک کند.

در عین حال، همین جا باید مراقب یک اشتباه رایج باشیم. اگر فردی آمادگی ژنتیکی بیشتری برای اضطراب داشته باشد، نمی توان گفت حتما مضطرب خواهد شد یا امکان تغییر ندارد. ژن می تواند احتمال و آمادگی را تغییر دهد، نه اینکه نتیجه نهایی زندگی را از قبل تعیین کند.

پژوهشگران شخصیت دقیقا به همین دلیل از مفهوم معماری ژنتیکی استفاده می کنند. Ted Schwaba و همکارانش در مرور جدید خود توضیح داده اند که تاثیرات ژنتیکی شخصیت حاصل اثر تعداد زیادی گونه ژنتیکی است و این تاثیرات در ویژگی های مختلف زندگی نیز با پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و پزشکی ارتباط پیدا می کنند. این یعنی برای فهم شخصیت انسان باید از نگاه تک عاملی فاصله گرفت و به یک مدل زیستی، روانی و اجتماعی رسید.

پس چرا دو انسان با شرایط مشابه، شخصیت متفاوتی دارند؟

اگر ژن ها بخشی از تفاوت های شخصیتی را توضیح می دهند، پس چرا حتی دو خواهر و برادر که در یک خانه بزرگ شده اند می توانند کاملا متفاوت باشند؟ پاسخ احتمالا در همان پیچیدگی شخصیت نهفته است. هیچ دو انسانی ترکیب ژنتیکی یکسانی ندارند و حتی تجربه های افرادی که در یک خانواده رشد می کنند نیز کاملا یکسان نیست. یک کودک ممکن است بیشتر مورد توجه والدین قرار بگیرد، دیگری زودتر مسئولیت بپذیرد و نفر سوم تجربه های اجتماعی متفاوتی داشته باشد. همین تفاوت های کوچک می توانند در طول سال ها روی مسیر شخصیت اثر بگذارند.

از طرف دیگر، محیط فقط چیزی نیست که از بیرون بر انسان وارد شود. افراد بر اساس ویژگی های خودشان محیط های متفاوتی را انتخاب می کنند. یک نوجوان برون گرا ممکن است بیشتر وارد جمع های دوستانه شود و فرصت های اجتماعی بیشتری پیدا کند، در حالی که نوجوانی با گرایش درون گرایانه ممکن است محیط آرام تری را انتخاب کند. بنابراین ژن و محیط همیشه دو نیروی جدا از هم نیستند؛ آنها می توانند در طول زندگی روی یکدیگر اثر بگذارند.

شخصیت شما از قبل نوشته نشده است

شاید جذاب ترین بخش پژوهش جدید همین باشد. DNA می تواند بخشی از داستان شخصیت ما را توضیح دهد، اما تمام داستان نیست. حتی با وجود شناسایی بیش از هزار گونه ژنتیکی مرتبط با ویژگی های شخصیتی، پژوهشگران نتوانسته اند از روی DNA یک انسان، شخصیت او را به شکل دقیق پیش بینی کنند. Nature نیز در توضیح این مطالعه تاکید کرده است که یافته ها به معنای امکان پیش بینی مستقیم شخصیت از روی DNA نیستند.

این موضوع اهمیت زیادی دارد، چون اگر تصور کنیم شخصیت کاملا در ژن ها نوشته شده است، خیلی راحت به دام جبرگرایی ژنتیکی می افتیم؛ یعنی این باور که من همین هستم و نمی توانم تغییر کنم. اما یافته های جدید چنین نتیجه ای را تایید نمی کنند.

دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی، با تکیه بر همین تمایز می تواند توضیح دهد که میان داشتن یک آمادگی زیستی و محکوم بودن به یک الگوی رفتاری تفاوت زیادی وجود دارد. ممکن است فردی از ابتدا حساس تر، مضطرب تر، اجتماعی تر یا محتاط تر باشد، اما آنچه در نهایت از این ویژگی ها ساخته می شود، به تجربه های زندگی، روابط، یادگیری و مهارت های روان شناختی او نیز وابسته است.

نگاه روانشناختی 

دکتر مریم سامانی - روانشناس بالینی و استاد دانشگاه- می گوید: شخصیت را بهتر است یک سرنوشت از پیش نوشته شده ندانیم، بلکه آن را الگویی نسبتاً پایدار اما قابل تحول در نظر بگیریم. ما با مجموعه ای از آمادگی های زیستی وارد زندگی می شویم، اما در طول سال ها یاد می گیریم چگونه احساسات خود را تنظیم کنیم، چگونه با دیگران ارتباط بگیریم، چگونه با اضطراب مواجه شویم و چگونه تجربه های دشوار را معنا کنیم.

حتی اگر فردی از نظر زیستی آمادگی بیشتری برای اضطراب یا حساسیت هیجانی داشته باشد، شناخت این آمادگی می تواند به جای ناامیدی، امکان مداخله بهتر را فراهم کند. وقتی بدانیم در چه شرایطی آسیب پذیرتریم، می توانیم مهارت های تنظیم احساسات، شیوه های مقابله با استرس و الگوهای ارتباطی خود را آگاهانه تر تقویت کنیم.

در نهایت، ژن ها ممکن است بخشی از نقطه شروع شخصیت ما باشند، اما داستان زندگی فقط با DNA نوشته نمی شود. شخصیت انسان حاصل گفت و گوی دائمی میان زیست، تجربه، رابطه و محیط است؛ بنابراین پاسخ این پرسش که آیا شخصیت ما قبل از تولد انتخاب شده است، نه کاملا بله است و نه کاملا خیر. شاید بهتر باشد بگوییم ما با بخشی از زمینه شخصیت خود به دنیا می آییم، اما اینکه این زمینه در طول زندگی به چه شخصیتی تبدیل شود، هنوز تا حد زیادی داستانی در حال نوشته شدن است.