زلزله‌ شرق تهران؛ آیا نشانه خطر بزرگ‌تری است؟

زلزله ای به بزرگی ۳.۸ که در ساعات اولیه روز ۹ شهریور ۱۴۰۵ در جنوب جاجرود رخ داد، بار دیگر موضوع لرزه خیزی شرق تهران را به شکل جدی مطرح کرد. این منطقه طی سه دهه اخیر نسبت به مناطق غربی پایتخت، دفعات بیشتری لرزه های کوچک را تجربه کرده است. مهدی زارع، استاد پژوهشگاه زلزله شناسی و مهندسی زلزله، این موضوع را با بررسی های لرزه نگاری منطقه تحلیل کرده است.

به گفته زارع، وقوع ۹ زلزله با اندازه بیش از ۳ در سال جاری در شرق تهران به تنهایی دلیل بر وقوع یک زمین لرزه بزرگ نیست، اما پیشینه تاریخی این منطقه، وجود گسل های فعال و تغییرات تنش، اهمیت نظارت دقیق و آمادگی برای مواجهه با زمین لرزه را نمایان تر می کند.

او تاکید دارد که شرق تهران طی سه دهه اخیر در مقایسه با غرب تهران از لرزه خیزی بیشتری برخوردار بوده و تعداد بیشتری زمین لرزه های کوچک در این محدوده ثبت شده اند.

زارع ادامه می دهد که زمین لرزه اخیر در جنوب جاجرود، نهمین زمین لرزه با بزرگی بیش از ۳ از ابتدای سال ۱۴۰۵ بوده و فعالیت های لرزه ای در مناطق پردیس، بومهن، رودهن و دماوند طی سال های اخیر بسیار مورد توجه بوده اند.

او به زلزله مهم اردیبهشت ماه همین سال اشاره کرده و می گوید این رخداد که با بزرگی ۴.۶ در منطقه پردیس رخ داد، گواه دیگری بر فعال بودن ناحیه لرزه ای شرق تهران است.

گسل مشا؛ یکی از اصلی ترین عوامل لرزه خیزی شرق تهران

زارع درباره ساختار گسل های منطقه توضیح می دهد که گسل مشا به عنوان یکی از مهم ترین عناصر زلزله خیزی شرق تهران شناخته می شود. این گسل امتدادلغز چپ گرد بوده و طولی بیش از ۲۰۰ کیلومتر دارد. این سامانه در نزدیکی روستای کلان جریان گسل شمال تهران را قطع می کند.

این گسل دارای سه بخش است: بخش شرقی که از فیروزکوه تا کلان امتداد دارد، بخش مرکزی که بین کلان تا شهرستانک قرار گرفته و بخش غربی که از شمال شهرستانک تا زیاران واقع در استان البرز امتداد یافته است.

به گفته زارع، زمین لرزه های تاریخی همچون رخداد سال ۱۸۳۰ با بزرگی تخمینی ۷ و زلزله سال ۲۰۲۰ با بزرگی ۵.۱، هر دو به بخش شرقی این گسل مرتبط بوده و تأثیرات آنها تا تهران نیز احساس شده است.

او علاوه بر این به زمین لرزه تاریخی سال ۸۶۴ میلادی اشاره کرده و می گوید این رخداد باعث تخریب گسترده شهر ری شده است.

زارع همچنین شرایط زمین شناسی منطقه تهران را بررسی کرده و اعلام می کند که وجود رسوبات نرم و آبرفتی در پایتخت سبب افزایش شدت جنبش زمین در هنگام زلزله می شود. علاوه بر این، در جنوب شرق تهران، گسل های پارچین و ایوانکی که از نوع راندگی چپ گرد هستند، به عنوان تهدیداتی برای مناطق صنعتی این منطقه محسوب می شوند.

او همچنین می افزاید که در غرب گسل شمال تهران، سامانه های ماهدشت، جنوب کرج، اشتهارد و بویین زهرا واقع شده اند که گسل هایی امتدادلغز و عمدتاً فشاری ـ چپ گرد هستند. زلزله های تاریخی همچون رخداد سال ۱۱۷۰ میلادی و زلزله بویین زهرا در سال ۱۳۴۱ نیز به این سامانه گسلی مرتبط بوده اند.

تنش های متغیر در گسل های پیرامون تهران

زارع با اشاره به نقش حساسی که روستای کلان در ساختار گسل های تهران ایفا می کند، بیان می کند این روستا که در منطقه لواسان واقع شده است، محل تقاطع گسل مشا و گسل شمال تهران است و به عنوان یک مرکز حساس تنش های لرزه ای عمل می کند. در صورت وقوع گسیختگی یا لغزش در یکی از این گسل ها، احتمال تغییر حالات تنش و فعال شدن گسل های اطراف افزایش می یابد.

زارع همچنین تحقیقات انجام شده پس از زلزله مشا ـ دماوند در اردیبهشت ۱۳۹۹ را مرور کرده و از مهاجرت سریع تنش به سمت انتهای شرقی گسل شمال تهران در طی سال های اخیر خبر می دهد. این تغییرات نشان دهنده رشد بارگذاری تنش در منطقه است.

در عین حال، او تأکید می کند که هر لرزه کوچک نمی تواند نشانگر وقوع حتمی یک زمین لرزه شدید باشد. با این حال، فعالیت های لرزه ای، پیشینه تاریخی زمین لرزه ها و وجود گسل های فعال، ضرورت پایش دائمی و آمادگی در برابر زلزله را برای شرق تهران گوشزد می کند.