چرا قیمت‌گذاری بنزین به دور باطل گرفتار شده است؟

حمید ملازاده: بحث پیرامون اصلاح نرخ بنزین در کشور به نقطه‌ای رسیده که دیگر نمی‌توان آن را صرفا به تغییر قیمت یک فرآورده نفتی محدود کرد. موضوع اساسی، این است که چگونه می‌توان یارانه سوخت را به تدریج اصلاح کرد، بی‌آنکه جامعه دچار شوک‌های اقتصادی و اجتماعی گسترده شود. این روند، سیاستگذاران را میان دو هدف عمده قرار می‌دهد: کاهش مصرف، رفع ناترازی تولید و کنترل هزینه‌های یارانه انرژی از یک سو و جلوگیری از ایجاد موج تورمی جدید از سوی دیگر. تأثیر افزایش قیمت بنزین را می‌توان از دو جنبه اصلی بررسی کرد: اثر مستقیم بر هزینه‌های تولید و حمل‌ونقل و اثر روانی غیرمستقیم بر انتظارات تورمی. با این حال، سیاست چندنرخی تا حدی می‌تواند تأثیرات مستقیمی را مهار کند ولی در برابر تأثیرات روانی، ابزار کارآمدی در اختیار سیاستگذار قرار نمی‌دهد.

بنزین؛ نهاده‌ای عادی یا محور اقتصادی؟

در ایران، بنزین تنها یک سوخت برای حمل‌ونقل محسوب نمی‌شود، بلکه به دلیل نقش مهم آن در زندگی روزمره مردم و اثرگذاری بر انتظارات اقتصادی، به نوعی به «محور اقتصاد» تبدیل شده است. تغییر در نرخ بنزین اغلب از سوی جامعه و فعالان اقتصادی به‌عنوان نشانه‌ای از سیاست‌های کلی قیمتی کشور تأویل می‌شود و همین امر موجب می‌گردد حتی تغییرات جزئی در نرخ سوخت، واکنش‌هایی فراتر از تأثیرات مستقیم خود بر هزینه‌ها به دنبال داشته باشد. بر اساس دیدگاه برخی کارشناسان، سیاست چندنرخی می‌تواند به تعدیل بخشی از این آثار روانی کمک کند.

زمانی که سهمیه اصلی خانوارها با نرخ یارانه‌ای حفظ می‌شود و فقط مصرف مازاد دچار افزایش قیمت می‌شود، پیام اولیه سیاستگذار این است که مصرف معمولی دچار تغییر در قیمت پایه نشده است. این رویکرد می‌تواند از ایجاد شوک فوری در انتظارات تورمی جلوگیری کند، اما این سپر روانی کاملاً مؤثر نیست. حتی اگر نرخ پایه ثابت باقی بماند، وجود نرخ بالاتر برای مصرف مازاد ممکن است این تصور را در جامعه تقویت کند که قیمت واقعی سوخت به سمت افزایش حرکت کرده است. بنابراین، هرچند سیاست چندنرخی ممکن است شدت شوک را کاهش دهد، اما قادر به حذف کامل اثر روانی ناشی از اصلاح قیمت نیست.

در سیاست چندنرخی، سهمیه پایه هنوز هم با نرخ یارانه‌ای تعیین می‌شود و فقط مصرف اضافه با نرخ بیشتری محاسبه می‌گردد. از طرفی، عمده حمل‌ونقل سنگین در کشور وابسته به گازوئیل است و به همین دلیل اثر مستقیم افزایش قیمت بنزین بر هزینه حمل کالاهای اساسی محدود می‌شود. با این حال، مشاغلی که وابستگی بیشتری به مصرف بنزین دارند، مانند تاکسی‌های اینترنتی و بعضی خدمات دیگر، بیشتر تحت‌تأثیر قرار می‌گیرند. افزایش هزینه سوخت در این بخش‌ها ممکن است موجب افزایش نرخ کرایه‌ها یا قیمت خدمات شود.

تورم واقعی یا تورم ناشی از انتظار؟

چالش مهم اصلاح قیمت بنزین را شاید بتوان بیشتر در حوزه انتظارات تورمی جامعه جستجو کرد تا در اثر مستقیم آن بر هزینه‌ها. در ایران، تغییر قیمت کالای حساس مانند بنزین به سرعت این نگرانی را ایجاد می‌کند که افزایش قیمت‌ها به سایر کالاها و خدمات نیز تسری پیدا خواهد کرد. این مسئله موجب می‌شود که فروشندگان و خدمات‌دهندگان پیش از آنکه هزینه‌هایشان واقعاً افزایش یابد، قیمت‌های خود را افزایش دهند. همچنین، مصرف‌کنندگان ممکن است رفتارهای خود را بر اساس این نگرانی تغییر دهند، خریدهای خود را پیش بیندازند یا آماده افزایش هزینه‌های بعدی شوند. به همین دلیل، مدیریت انتظارات و شفافیت در سیاست‌ها اهمیت ویژه‌ای خواهد داشت.

اجرای سیاست‌های تدریجی برای اصلاح قیمت تنها محدود به عدد جدید روی پمپ‌های سوخت نیست. اطلاع‌رسانی صحیح، برنامه‌ریزی برای زمان اجرا و تبیین اهداف سیاست از عناصر مهم در کنترل انتظارات تورمی هستند. هرچه این اطلاع‌رسانی مبهم‌تر باشد، احتمال برآوردهای نادرست تورمی توسط جامعه نیز بیشتر خواهد شد.

یارانه‌زدایی؛ ضرورتی با رویکرد تدریجی

با رشد فاصله بین تولید و مصرف بنزین، اصلاح تدریجی یارانه سوخت به ضرورتی گریزناپذیر تبدیل شده است. انجام اصلاحات قیمتی به صورت ناگهانی و در فواصل طولانی، به احتمال زیاد شوک بیشتری به اقتصاد وارد می‌کند، در حالی که افزایش تدریجی و متوازن، فرصت سازگاری مطلوب‌تری را برای جامعه فراهم می‌کند. سیاست قیمت‌گذاری چندنرخی نیز می‌تواند به‌عنوان راهکاری گذار مورد استفاده قرار گیرد؛ اما باید توجه داشت که این ابزار نباید به‌عنوان راه‌حل پایانی در نظر گرفته شود.

در این سیستم، مصرف متعارف هنوز تحت حمایت یارانه قرار دارد و تنها مصرف بیش از حد تعیین‌شده با نرخ بالاتری روبرو می‌شود. این روش با ایجاد انگیزه برای کاهش مصرف، می‌تواند از بروز شوک‌های فوری به اقتصاد جلوگیری کند. با این حال، مشکلی که ممکن است ایجاد شود، ظهور مشکلات جدید همچون تقسیم‌بندی مبهم سهمیه‌ها یا احتمال سوءاستفاده از نظام چندنرخی است. به همین دلیل، این سیستم باید به‌عنوان یک مرحله گذار مورد استفاده قرار گیرد و نه به‌عنوان مقصد نهایی.

اصلاح مصرف انرژی؛ قیمت‌گذاری یا بهبود بهره‌وری؟

تجربیات داخلی نشان داده است که نمی‌توان همه بار اصلاح مصرف انرژی را تنها بر تغییر قیمت سوخت گذاشت. در کنار تعدیل قیمت، توسعه خودروهای کم‌مصرف، گسترش استفاده از انرژی‌های جایگزین مانند CNG، حرکت به سوی برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل و ارتقای سامانه‌های مدیریت مصرف نیز ضروری است. در غیر این صورت، افزایش قیمت به تنهایی صرفاً هزینه‌ها را بالا می‌برد و تغییری پایدار در الگوی مصرف ایجاد نمی‌کند.

در کنار این اقدامات، توجه به سیاست‌های اجتماعی نیز یکی از ضرورت‌ها است. کاهش تدریجی یارانه باید همراه با حمایت هدفمند از قشرهای کم‌درآمد باشد تا این تغییر تأثیرات منفی بر رفاه عمومی نداشته باشد.

بنزین؛ مسیر اصلاح گام‌به‌گام

جمع‌بندی این است که هدف از اصلاح قیمت بنزین نباید حذف یکباره یارانه سوخت، بلکه مدیریت گام‌به‌گام اختلاف میان نرخ یارانه‌ای و قیمت واقعی باشد. چنین رویکردی می‌تواند فشار اقتصادی افزایش قیمت را کاهش دهد، اما موفقیت آن به مدیریت دقیق انتظارات عمومی وابسته است. علاوه بر این، اصلاحات ساختاری در مصرف انرژی و ارتقای جایگزین‌های کارآمد نیز باید به‌طور موازی پیش بروند.

در نهایت، موفقیت هر نوع سیاست‌گذاری برای اصلاح قیمت سوخت به‌شدت وابسته به ایجاد فضای اعتماد عمومی، زمان‌بندی مناسب و ارائه یک چارچوب سیاستی جامع برای کاهش اثرات منفی بر اقتصاد است. تنها در این صورت است که می‌توان امیدوار بود اصلاح قیمت‌ها بهانه‌ای برای ایجاد فشار اقتصادی و تورمی گسترده نباشد.

باشگاه اقتصاددانان