بازگشت مردان بی‌ ادعا؛ قصه‌ ای از اسارت، صبر و آزادی

به گزارش رکنا، بازگشت اسرا به ایران، تنها پایان روزهای اسارت نبود، بلکه آغاز فصلی تازه از روایت ایستادگی مردانی بود که با خاطراتی سنگین از اردوگاه‌های دشمن، اما با قلبی سرشار از عشق به وطن، به آغوش خانواده‌ها و مردم بازگشتند.

در آن روز تاریخی اتوبوس‌ها یکی‌یکی از راه می‌رسیدند. صدای هلهله و شادی در فضا می‌پیچید. مادرانی با گل در دست به استقبال فرزندانشان می‌رفتند و پدرانی که قامتشان از سال‌ها انتظار خمیده بود، با دیدن عزیزانشان دوباره قد راست می‌کردند.

فرزندانی که پدر را سال‌ها تنها در قاب عکس دیده بودند، با چشمانی اشک‌آلود خود را در آغوش او می‌انداختند؛ آغوشی که پس از سال‌ها انتظار، دوباره بوی خانه و پدر می‌داد.

آن روز، روز اشک و لبخند بود؛ اشک از رنج سال‌های جدایی و لبخند از شیرینی آزادی و دیدار.

آزادگان آمدند؛ با لباس‌هایی ساده، اما با قلب‌هایی بزرگ‌تر از دنیا. آنان تنها جسم خود را از پشت میله‌های اسارت به خانه نیاوردند؛ بلکه عزت، ایمان، صبر و آزادگی ملت ایران را نیز با خود به میهن بازگرداندند.

اسرای سرافراز ایرانی از چند نقطه مرزی با تشریفات وارد کشور شدند و نخستین واکنش آنان بوسه بر خاک ایران و ریختن اشک شوق بود. 

مبادله گروهی اسیران و بازتاب بازگشت آزادگان به میهن

در پی پذیرش قطعنامه و پایان یافتن جنگ، ارتش عراق به‌ رغم قبول قطعنامه 598 پیش از ایران، شتاب‌زده دست به تحرکات نظامی گسترده‌ ای زده و حدود 10 هزار نفر از نیروهای ایرانی را به اسارت می‌گیرد تا به سطح برابری تعداد اسیران نزدیک شود.

با برقراری آتش ‌بس، به ‌منظور اجرای بندهای قطعنامه 598، کمیته‌ های مختلفی زیر نظر سازمان ملل تشکیل شده و با هدایت نماینده دبیرکل سازمان ملل، مذاکرات صلح آغاز می‌شود. اما با کارشکنی‌های طرف عراقی راه به جایی نمی‌برد ومذاکرات پس از دو هفته به شکست می‌انجامد. در همین ایام و هنگام مذاکرات و در شرایطی که آتش ‌بس به اجرا درآمده و نفرات ارتش ایران بدون سلاح در منطقه حضور داشتند، ارتش بعث عراق در اقدامی غافلگیرانه و مغایر با تمامی موازین بین‌ المللی 600 نفر دیگر از افراد ارتش ایران را محاصره و به اسارت درآورد تا بتواند در مذاکرات صلح امتیاز بگیرد.

با روی کار آمدن دولت آقای هاشمی رفسنجانی و در پیش گرفتن سیاست تنش زدایی با همسایگان جنوبی، میانه ایران و عربستان تا حدودی بهبود می یابد ودر پی آن تلاش‌های راهبردی ایران برای استقرار صلحی عادلانه و پایدار در منطقه و رفع مشکلات و موانع بازگشت بیش از 100 هزار اسیر ایرانی و عراقی به آغوش خانواده‌ هایشان در کمترین زمان، مورد توجه برخی کشورهای منطقه قرار می گیرد. درهمان ایام هجدهمین اجلاس وزرای خارجه کشورهای اسلامی در ریاض، با صدور بیانیه ‌ای مبادله اسیران جنگی دو کشور در کمترین زمان ممکن، وفق بند سوم قطعنامه 598 را خواستار می شود.

در این مقطع و در پی کارشکنی ‌های مداوم طرف عراقی که کار مذاکرات را به بن‌ بست کشانده بود، به یک باره و به دنبال تصمیم عراق برای حمله به کویت، روند جدیدی در ارتباط با سرنوشت هزاران اسیر ایرانی وعراقی رقم خورد و بعد از شش مرحله نامه ‌نگاری میان صدام، رئیس ‌جمهوری عراق و مسئولان عالی‌رتبه کشورمان، بخش اعظم اسیران ایرانی دربند آزاد و به آغوش خانواده هایشان بازگشتند.

بازگشت غیرمنتظره آزادگان سرافراز به میهن، موجی از شور و شادی در اقصی نقاط کشور به‌ وجود آورد وصحنه‌های تاریخی بسیاری را رقم زد.

ادامه ماراتن آزادی باقی مانده آزادگان و تعیین تکلیف مفقودین

در حالی که انتظار می‌رفت کلیه اسرای در بند، در همان مقطع آزاد و به میهن بازگردند، ناگهان در 27 شهریور 1369، عراق اعلام کرد، هیچ اسیر ایرانی دیگری را در اختیار ندارد و به کار مبادله پایان داد؛ این درحالی بود که هنوز حداقل  3000 اسیر ایرانی، که تعداد قابل توجهی از آنان صدا، تصویر یا نامشان در رسانه‌های عراقی انعکاس یافته بود، تعیین تکلیف نشده بودند. در نتیجه تلاش‌های مسئولان، تا اواخرسال 1369، مجموعاً 415 اسیر ایرانی دیگر در 9 مرحله آزاد شدند که در یکی از این مراحل، دولت عراق اقدام به آزادی 239 اسیر ایرانی، که محکومیت قضایی داشتند و در زندان‌هایی بیرون از اردوگاه‌های اسرا نگهداری می‌شدند کرد.

در تیرماه سال 1370 و در آستانه معرفی عراق به‌عنوان آغازگر جنگ ازسوی دبیرکل سازمان ملل، هیأتی عراقی به بهانه عادی‌سازی روابط، وارد کشورمان شد و برای نشان دادن حسن نیت پنج اسیر ایرانی را با خود همراه آورد. مقامات کشورمان در ملاقات با این هیأت عراقی، خواهان ازسرگیری روند آزادی اسرا و تعیین تکلیف مفقودین شدند و متقابلاً 100 نفر از اسرای عراقی را یکطرفه آزاد کردند.

سفرهیأت عراقی به کشورمان امکان آن را فراهم آورد تا یک هیأت ایرانی به سرپرستی دکتر محمدجواد ظریف راهی بغداد شده و اقدام به تشکیل کمیسیونی جهت یافتن پیکر شهدا و مبادله آنها تحت نظارت صلیب سرخ جهانی نماید. امکانی که در پی آن حدود 10000 پیکر شهید که احتمالاً پس از اسارت به شهادت رسیده بودند در عراق تفحص و به ایران تحویل شد.

تحولی دیگر در وضعیت اسیران

سال 1374 با نشانه‌های تغییر در وضعیت اسیران جنگ آغاز شد. اعزام هیأتی به بغداد به سرپرستی «دکتر علی خرم» مشاور وزیر امور خارجه کشورمان، سرآغاز این تحول بود. با این سفر، باب مذاکرات از نو گشوده شد و آزادی باقیمانده اسرا در عراق مورد پیگیری قرار گرفت. تعیین تکلیف مفقودان و پناهندگان نیز موضوع دیگری بود که در دستور کار این هیأت قرار داشت. حاصل مذاکرات هیأت ایرانی با مقامات عراقی این بود که طرفین موارد مورد ادعای خود را فهرست کرده و ارائه کنند.

در 19 شهریور 1374 متقابلاً یک هیأت عراقی به سرپرستی «سعد عبدالمجدی فیصل» قائم مقام وزیر امور خارجه عراق وارد تهران شد و با مقامات کشورمان به مذاکره پرداخت. حاصل این مذاکرات در 7 ماده صورت جلسه شده و به امضای طرفین رسید. براساس آن، طرفین توافق کردند فهرست اسیران خود را مبادله کنند تا پس از بررسی و اعتماد، مبنای اقدام نهایی باشد.

تداوم چالش‌های دیپلماتیک درسال 1376

در هفتم نوروز 1376و در پی ملاقاتی که میان وزرای خارجه ایران و عراق در حاشیه اجلاس سازمان کنفرانس اسلامی در رباط صورت گرفت، بر پیگیری موضوع اسیران دو کشور از مسیر دیپلماسی با محوریت وزارت خارجه دولتین تأکید شد و وزیر خارجه عراق نیز اعلام آمادگی کرد تا 64 نفر از اسرای ایرانی را که در بازداشت بودند ، آزاد کند.

آزادی خلبان حسین لشکری بعد از 18 سال

در ادامه تلاش نفسگیر مسئولان برای تعیین تکلیف و آزادی آزادگان در بند، در فروردین 1377، تعداد 319 نفر دیگر از آزادگان در ازای هر آزاده ایرانی 15 اسیر عراقی مبادله شدند. ازجمله کسانی که در این مرحله آزاد شد، خلبان حسین لشکری بود که پس از 18 سال به آغوش میهن بازگشت.

طبق شواهد بسیاری حداقل 474 اسیر ایرانی دیگر در اختیار عراق بود. ازاین رو لازم بود که پیگیری‌ها ادامه یابد، بنابراین مسئولان ذیربط مرحله دیگری از تلاش برای آزادی اسیران در بند را آغاز کردند.

سه روز بعد از آزادی این گروه از آزادگان، روزنامه عراقی شرق الاوسط نوشت: «پرونده اسرای ایران تا پایان سال میلادی بسته خواهد شد.» این خبر، که ازسوی سایر نشریات عراقی همچون المصورالعربی مورد تأیید قرار گرفته بود، به مسئولان ایرانی توان و انگیزه تازه ای بخشید تا در جهت تعیین تکلیف الباقی اسرا تلاش مضاعفی را آغاز کنند.

انتظار می رفت سال 1377، که با آزادی 494 اسیر ایرانی همراه بود، سال تعیین تکلیف کلیه اسرا و مفقودین باشد، اما با تغییر عنوان اسیران ایرانی به «زندانیان سیاسی» ازسوی مقامات عراقی و تکرار ادعای اینکه هیچ اسیر ایرانی در عراق نیست، بار دیگرهمه امیدها به یأس مبدل شد. این رفتار عراقی ها حتی خبرگزاری‌های غربی را هم متعجب ساخته و به واکنش واداشت.

تغییر موضع طرف عراقی با موضع گیری صریح و قاطع رئیس جمهوری وقت مواجه شد. ایشان صراحتاً اعلام کرد: «حل مشکل تهران و بغداد در گرو روشن شدن وضعیت باقیمانده اسیران است.» دولت عراق اما با به راه انداختن جنگ تبلیغاتی علیه ایران، سعی کرد تا موضوع را منحرف کند.

با گذشت بیش از دودهه از آغاز جنگ، خانواده باقیمانده اسرا و مفقودین که تعیین تکلیف نشده بودند، بیقرارشده و منتظر شنیدن خبری قطعی و بیرون آمدن از بلاتکلیفی بودند. ازاین رو هیأت ایرانی به این نتیجه رسید تا راه حل دیگری را پیش پای صلیب سرخ بگذارد و آن اینکه هر دو هیأت حداقل برای مدتی در موضوع اسرایی که فوت شده یا به شهادت رسیده‌اند فعال شوند تا بدین وسیله حداقل تعدادی از خانواده‌ها از بلاتکلیفی بیرون بیایند. دراین راستا طرحی تهیه و در اختیار طرف عراقی قرارگرفت.

با گذشت مدت زمانی از اجرای طرح جدید، پیکر 570 اسیر ایرانی که در دوران اسارت یا فوت شده  یا به شهادت رسیده بودند با 1179 جنازه عراقی مبادله شد که پیکر شهید عباس دوران درمیان آنان بود. در آبان 1381 دور تازه مذاکرات ایران و عراق از سرگرفته شد و دو کشور توافق کردند تا کلیه اسرایی را که در اختیار دارند اعم از زندانی و غیرزندانی آزاد کنند. در نتیجه زمینه آزادی کلیه اسرای دو طرف فراهم آمد و طرفین در آخرین نشست تصمیم گرفتند تا 941 اسیر عراقی به علاوه 30 زندانی عراقی را با 351 اسیر زندانی ایرانی مبادله کنند. این مهم در اسفند 1381 عملی شد و پس از آن رئیس کمیسیون اسرا در روزهای پایانی سال 1381 رسماً اعلام کرد که ما دیگر در عراق اسیری نداریم. 

بنابراین گزارش،۲۶ مردادماه ۱۳۶۹ بالاخره انتظار‌ها به سر رسید و اولین گروه از آزادگان ایرانی وارد میهن اسلامی شدند. حدود ۳۹ هزار آزاده در ۶۵ مرحله وارد کشور شدند، حدود ۵۰۰ نفر نیز در دوران اسارت به شهادت رسیده بودند و انگشت شمار اسرایی هم مانند خلبان حسین لشکری، تا سال‌ها بعد همچنان در اسارت ماندند. 

حسین لشکری اولین و آخرین اسیر رسمی جنگ بود که فروردین سال ۷۷ به میهن اسلامی بازگشت. آخرین تکه از پازل ایستادگی و مقاومت ملت ایران روی صفحه پیروزی جای خودش را پیدا کرد و دفاع مقدس افتخار تاریخ شد.