بنزین متانولی در راه باک خودروها؛ ناترازی بنزین قرار است از جیب مردم جبران شود؟

به گزارش خبرنگار اقتصادی رکنا، ناترازی بنزین در سال های اخیر به یکی از چالش های اصلی حوزه انرژی کشور تبدیل شده است؛ چالشی که افزایش مصرف، محدودیت ظرفیت تولید، فرسودگی بخشی از ناوگان حمل و نقل و رشد تقاضای سوخت از جمله عوامل موثر در تشدید آن به شمار می رود.

در چنین شرایطی، استفاده از ظرفیت های موجود برای کاهش نیاز به واردات بنزین در دستور کار قرار گرفته و یکی از پیشنهادهای مطرح شده، استفاده از متانول و ترکیب آن با بنزین است؛ راهکاری که اکنون با طرح سناریوهای M10 و M15 وارد مرحله جدی تری از بحث های کارشناسی شده است.

حسین صمصامی، نماینده مردم تهران، ری، شمیرانات، اسلامشهر و پردیس در مجلس شورای اسلامی، در نامه‌ای به مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، پیشنهاد «بیشینه‌سازی تولید از طریق به‌کارگیری واحدهای تولید متانول در کشور در طرح اختلاط متانول و افزودنی‌های تثبیت‌کننده» را ارائه کرد.

بر اساس پیشنهاد مطرح شده، استفاده از حدود 3 تا 5 میلیون تن متانول می تواند امکان تولید روزانه حدود 10 تا 17 میلیون لیتر بنزین ترکیبی را فراهم کند. در این طرح، تولید سوخت با درصدهای بالاتر متانول از جمله 10 و 15 درصد مورد بررسی قرار گرفته است.

با این حال، توسعه این طرح در مقیاس گسترده نیازمند پاسخ روشن به مجموعه ای از ملاحظات فنی، اقتصادی و زیست محیطی است؛ زیرا تغییر ترکیب سوخت مصرفی، مستقیما با عملکرد میلیون ها خودروی موجود در کشور ارتباط دارد.

از نیم درصد تا 15 درصد؛ درصد واقعی اختلاط متانول مشخص شود

یکی از مهم ترین ابهامات موجود درباره طرح بنزین متانولی، تفاوت قابل توجه میان درصدهایی است که تاکنون درباره استفاده از متانول مطرح شده است.

در حالی که درباره استفاده محدود از متانول در بنزین تولیدی پالایشگاه ستاره خلیج فارس، ارقامی در حدود نیم درصد مطرح شده و در برخی اظهارات نیز امکان استفاده از درصدهای بالاتر مورد اشاره قرار گرفته است، طرح جدید از سناریوهای M10 و M15 سخن می گوید.

این اختلاف ارقام اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نمی توان آثار فنی استفاده از نیم درصد متانول را با سوختی که 10 یا 15 درصد متانول دارد یکسان در نظر گرفت.

با افزایش سهم متانول، موضوعاتی از جمله پایداری مخلوط، حضور آب و احتمال جدایش فازی، ویژگی های احتراقی، فشار بخار، سازگاری مواد مورد استفاده در سیستم سوخت رسانی و عملکرد موتور اهمیت بیشتری پیدا می کند.

از این رو لازم است پیش از اجرای گسترده طرح، درصد نهایی اختلاط، استاندارد سوخت و مشخصات خودروهای سازگار با آن به صورت شفاف اعلام شود.

آزمون 20 خودرو؛ آیا می توان نتیجه را به کل ناوگان تعمیم داد؟

در طرح پیشنهادی برای بررسی آثار سوخت متانولی، انجام آزمایش روی 20 خودرو و پیمایش تا 20 هزار کیلومتر پیش بینی شده است. خودروهای مورد آزمایش قرار است در دوره های مشخص از نظر عملکرد موتور، سیستم سوخت رسانی، آلایندگی و خطاهای فنی مورد بررسی قرار گیرند.

اجرای آزمایش پیش از توسعه عمومی طرح، اقدامی ضروری و منطقی است، اما مسئله اصلی به میزان نمایندگی این نمونه از ناوگان خودرویی کشور باز می گردد.

ناوگان ایران متشکل از خودروهای جدید و قدیمی، خودروهای داخلی و وارداتی و وسایل نقلیه با سن، فناوری و شرایط فنی متفاوت است. به همین دلیل، لازم است مشخص شود خودروهای مورد آزمایش بر اساس چه معیارهایی انتخاب می شوند و آیا این نمونه می تواند تصویری واقعی از شرایط میلیون ها خودروی در حال تردد در کشور ارائه کند یا خیر.

همچنین پیمایش 20 هزار کیلومتری هرچند می تواند اطلاعات اولیه مناسبی در اختیار سیاستگذار قرار دهد، اما برای ارزیابی آثار بلندمدت سوخت بر قطعات مختلف خودرو، به ویژه در شرایط واقعی آب و هوایی و ترافیکی کشور، نیازمند بررسی های تکمیلی خواهد بود.

مسئله فقط آسیب به موتور نیست

بحث درباره سوخت متانولی نباید صرفا به این پرسش محدود شود که آیا این سوخت موجب آسیب مستقیم به موتور خودرو می شود یا خیر.

سیستم سوخت رسانی خودرو شامل مجموعه ای از قطعات از جمله پمپ بنزین، فیلتر، لوله ها، واشرها، قطعات پلاستیکی و سایر اجزایی است که ممکن است در برابر ترکیبات مختلف سوخت رفتار متفاوتی داشته باشند.

از سوی دیگر، شرایط نگهداری و توزیع سوخت نیز در عملکرد نهایی آن موثر است. بنابراین ارزیابی سوخت متانولی باید مجموعه کامل زنجیره تولید، انتقال، ذخیره سازی، توزیع و مصرف را در بر بگیرد.

بر همین اساس، نتایج آزمایش های انجام شده باید با جزئیات فنی در اختیار دستگاه های نظارتی و در حد امکان افکار عمومی قرار گیرد تا مشخص شود سوخت جدید در چه شرایطی و برای چه خودروهایی قابل استفاده خواهد بود.

مسئولیت خسارت احتمالی با چه کسی است؟

یکی از موضوعات مهمی که پیش از اجرای گسترده طرح باید تعیین تکلیف شود، مسئولیت خسارت های احتمالی است.

در صورت استفاده از بنزین حاوی متانول و بروز مشکل در سیستم سوخت رسانی یا سایر اجزای خودرو، باید سازوکار مشخصی برای تشخیص علت خرابی و رسیدگی به شکایت مصرف کنندگان وجود داشته باشد.

همچنین لازم است مشخص شود در صورت اثبات ارتباط میان کیفیت یا ترکیب سوخت و آسیب وارد شده به خودرو، کدام دستگاه یا شرکت مسئولیت جبران خسارت را بر عهده خواهد داشت.

شفاف نبودن این موضوع می تواند در آینده موجب بروز اختلاف میان مصرف کنندگان، خودروسازان، جایگاه داران و مجموعه های مسئول تولید و توزیع سوخت شود.

کاهش واردات؛ هدفی قابل دفاع اما با محاسبه کامل هزینه ها

تلاش برای کاهش وابستگی کشور به واردات بنزین، با توجه به محدودیت منابع ارزی و هزینه بالای تامین سوخت، اقدامی قابل دفاع است.

در طرح جدید نیز به فاصله میان میزان مصرف و ظرفیت تولید بنزین کشور و همچنین هزینه های ارزی واردات فرآورده های نفتی اشاره شده است. بر اساس اطلاعات مطرح شده، مصرف روزانه بنزین کشور به طور متوسط حدود 135 میلیون لیتر است و در برخی مقاطع به 160 میلیون لیتر می رسد، در حالی که ظرفیت پایدار تولید پالایشگاهی حدود 113 میلیون لیتر عنوان شده است.

در چنین شرایطی، استفاده از ظرفیت تولید متانول کشور می تواند یکی از گزینه های کاهش فشار بر واردات باشد؛ اما محاسبه اقتصادی این طرح نباید صرفا بر اساس میزان صرفه جویی ارزی انجام شود.

هزینه های احتمالی اجرای زیرساخت های جدید، تجهیزات مورد نیاز برای اختلاط، تغییرات لازم در شبکه توزیع، آثار احتمالی بر خودروها و هزینه های تعمیر و نگهداری نیز باید در ارزیابی نهایی طرح لحاظ شود.

متانول؛ راهکار مکمل یا جایگزین اصلاحات اساسی؟

ایران از ظرفیت قابل توجهی در تولید متانول برخوردار است و استفاده از این ظرفیت برای تولید فرآورده های با ارزش افزوده بیشتر می تواند از منظر اقتصادی مورد توجه قرار گیرد.

با این حال، ناترازی بنزین صرفا ناشی از کمبود تولید نیست. رشد مصرف، افزایش تعداد خودروها، فرسودگی ناوگان، پایین بودن بهره وری خودروها و ضعف توسعه حمل و نقل عمومی نیز در شکل گیری این ناترازی نقش دارند.

به همین دلیل، استفاده از متانول در ترکیب بنزین، حتی در صورت تایید کامل فنی و اقتصادی، نمی تواند به عنوان راه حل نهایی ناترازی سوخت کشور در نظر گرفته شود.

این راهکار باید در کنار سیاست هایی مانند کاهش مصرف، نوسازی ناوگان، توسعه حمل و نقل عمومی، کاهش خودروهای فرسوده، ارتقای کیفیت خودروها و اصلاح الگوی مصرف دنبال شود.

ضرورت شفافیت پیش از اجرای عمومی

با توجه به اینکه اجرای گسترده سوخت متانولی مستقیما با مصرف روزانه میلیون ها شهروند ارتباط خواهد داشت، لازم است پیش از توسعه این طرح، جزئیات آن به صورت شفاف اعلام شود.

در این زمینه، درصد دقیق متانول مورد استفاده، استاندارد نهایی سوخت، خودروهای سازگار، نتایج آزمایش های فنی و میدانی، آثار احتمالی بر قطعات خودرو، الزامات شبکه توزیع و سازوکار جبران خسارت احتمالی باید برای افکار عمومی روشن شود.

همچنین لازم است نهادهای تخصصی و نظارتی از جمله سازمان ملی استاندارد و سازمان حفاظت محیط زیست در فرآیند ارزیابی و تایید طرح نقش مشخصی داشته باشند.

بنزین متانولی می تواند یکی از گزینه های موجود برای مدیریت ناترازی سوخت باشد، اما موفقیت این طرح صرفا با افزایش چند میلیون لیتری تولید بنزین سنجیده نمی شود.

معیار اصلی باید این باشد که آیا این راهکار در کنار کاهش هزینه واردات، بدون تحمیل هزینه و ریسک جدید به مصرف کنندگان قابل اجرا است یا خیر.

در نهایت، حل ناترازی بنزین نباید به معنای انتقال بخشی از هزینه های این ناترازی به مالکان خودرو باشد. هر تصمیمی درباره تغییر ترکیب سوخت باید پیش از اجرا، از نظر فنی، اقتصادی، زیست محیطی و حقوق مصرف کننده به صورت دقیق بررسی و نتایج آن به شکل شفاف اعلام شود.