تحریم های جدید ترامپ با صنعت خودروی ایران چه می کند؟ / خداحافظی با خودروهای چینی؟

به گزارش رکنا، اگر آنچه ترامپ «روز دی اقتصادی» می‌نامد از یک تهدید سیاسی به مجموعه‌ای از اقدامات عملی تبدیل شود، آثار آن تنها در فروش نفت یا مبادلات بانکی ایران دیده نخواهد شد. شرکت‌هایی که با ایران تجارت می‌کنند نیز می‌توانند هدف فشارهای جدید قرار بگیرند و در این میان، چین مهم‌ترین بازیگر برای آینده صنعت و بازار خودرو ایران خواهد بود.

«روز دی اقتصادی» ترامپ چیست؟

ترامپ با استفاده از عبارت Economic D-Day یا «روز دی اقتصادی»، به عملیات معروف نرماندی در سال ۱۹۴۴ اشاره کرده است؛ عملیاتی که نقطه عطفی در جنگ جهانی دوم بود.

این تعبیر در ادبیات سیاسی به معنای آغاز یک اقدام بزرگ و تعیین‌کننده است. بنابراین، منظور ترامپ از «روز دی اقتصادی» را می‌توان تلاش برای ورود فشار اقتصادی علیه ایران به مرحله‌ای جدید دانست؛ مرحله‌ای که علاوه بر خود ایران، کشورها و شرکت‌های طرف معامله با تهران را نیز تحت فشار قرار می‌دهد.

برای بازار خودرو، همین بخش اهمیت بیشتری دارد؛ چراکه بخش قابل‌توجهی از زنجیره تأمین خودرو ایران امروز به چین وابسته است.

چرا چین برای بازار خودرو ایران مهم است؟

چین در سال‌های اخیر به مهم‌ترین شریک تجاری ایران در بسیاری از حوزه‌ها تبدیل شده است. این کشور از یک سو یکی از خریداران اصلی نفت ایران محسوب می‌شود و از سوی دیگر، تأمین‌کننده بخش قابل‌توجهی از کالا، قطعات و خودروهای مورد نیاز بازار ایران است.

در صنعت خودرو نیز برندهای چینی توانسته‌اند بخش بزرگی از جای خالی خودروسازان اروپایی، کره‌ای و ژاپنی را پر کنند. از خودروهای مونتاژی گرفته تا محصولات وارداتی و قطعات، حضور چین در بازار ایران اکنون بسیار پررنگ است.

بنابراین اگر فشار آمریکا افزایش پیدا کند، خودروسازان و قطعه‌سازان چینی نیز نمی‌توانند کاملاً از تبعات آن دور بمانند.

نفت ارزان؛ برگ برنده چین

یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های چین برای حفظ همکاری اقتصادی با ایران، دسترسی به نفت با شرایط رقابتی است.

تشدید تحریم‌ها می‌تواند قدرت چانه‌زنی ایران در فروش نفت را افزایش دهد و زمینه ارائه تخفیف‌های بیشتر را فراهم کند. این موضوع برای برخی پالایشگاه‌های چینی که وابستگی کمتری به بازارهای غربی دارند، جذاب است.

در مقابل، ایران نیز برای فروش نفت و تأمین کالا و تجهیزات به بازار چین نیاز دارد. به همین دلیل، میان دو کشور یک شبکه اقتصادی شکل گرفته که در آن نفت ایران و کالا، خودرو و قطعات چینی در دو سوی معامله قرار می‌گیرند.

اما چالش اصلی زمانی ایجاد می‌شود که هزینه ادامه این تجارت برای شرکت‌های چینی افزایش پیدا کند.

همه خودروسازان چینی یکسان ریسک نمی‌کنند

یکی از مهم‌ترین نکات درباره آینده همکاری چین با ایران این است که نباید رفتار تمام خودروسازان چینی را یکسان فرض کرد.

شرکتی که فعالیت خود را عمدتاً در چین و بازارهای غیرغربی متمرکز کرده، احتمالاً برای ادامه همکاری با ایران آمادگی بیشتری دارد. اما خودروسازی که در اروپا، آمریکا یا سایر بازارهای بزرگ جهانی حضور دارد و به نظام مالی بین‌المللی وابسته است، برای ادامه فعالیت در ایران با ریسک بسیار بیشتری مواجه خواهد بود.

در نتیجه، در صورت تشدید تحریم‌ها احتمالاً شاهد تفکیک بازار چین در ایران خواهیم بود؛ برندهای کوچک‌تر و کم‌ارتباط‌تر با غرب می‌توانند حضور خود را حفظ کنند، در حالی که برندهای بزرگ و جهانی با احتیاط بیشتری حرکت خواهند کرد.

آیا چین حاضر است برای ایران با آمریکا مقابله کند؟

احتمالاً نه به شکل تمام‌عیار. اقتصاد چین به‌شدت با آمریکا و اروپا درهم‌تنیده است و ارزش تجارت این کشور با اقتصادهای غربی با تجارتش با ایران قابل مقایسه نیست. بنابراین بعید است پکن برای حفظ بازار ایران، منافع بسیار بزرگ‌تر خود در اقتصاد جهانی را به خطر بیندازد.

سناریوی محتمل‌تر این است که چین همکاری با ایران را حفظ کند، اما آن را محدودتر، گزینشی‌تر و غیرمستقیم‌تر انجام دهد.

این اتفاق می‌تواند در صنعت خودرو نیز خودش را نشان دهد؛ از تغییر مسیر تأمین قطعات و پرداخت‌ها گرفته تا استفاده بیشتر از واسطه‌ها و شرکت‌های کمتر شناخته‌شده.

تجربه برجام؛ یک هشدار برای بازار خودرو

بازار خودرو ایران نمونه مشابهی از این اتفاق را در سال ۱۳۹۷ تجربه کرده است.

پس از خروج آمریکا از برجام، شرکت‌های بزرگ اروپایی یکی پس از دیگری از ایران خارج شدند. دلیل آن هم روشن بود؛ بازار ایران برای بسیاری از این شرکت‌ها ارزش کافی برای پذیرش خطر تحریم‌های آمریکا نداشت.

این تجربه نشان داد که جذابیت بازار ایران به‌تنهایی برای نگه داشتن یک برند جهانی کافی نیست.

خودروسازان پیش از تصمیم به ورود یا ماندن در ایران، ریسک تحریم، دسترسی به شبکه بانکی، بازارهای صادراتی و روابط خود با شرکای بین‌المللی را نیز محاسبه می‌کنند.

روسیه، ترکیه و همسایگان ایران چه می‌کنند؟

تشدید فشار آمریکا تنها چین را در موقعیت دشوار قرار نمی‌دهد. کشورهای همسایه ایران نیز باید میان منافع اقتصادی خود با تهران و ارتباطشان با اقتصاد جهانی تعادل ایجاد کنند.

روسیه به دلیل تجربه طولانی تحریم و نزدیکی سیاسی با ایران، ظرفیت بیشتری برای ادامه همکاری دارد؛ اما این کشور نیز بعید است برای ایران هزینه‌ای فراتر از منافع خود بپردازد.

ترکیه نیز رابطه اقتصادی مهمی با ایران دارد، اما ارتباط عمیق‌تری با اروپا و نظام مالی غرب دارد. بنابراین احتمالاً در حوزه‌هایی که ریسک تحریم کمتر است به همکاری ادامه می‌دهد، اما در برابر تحریم‌های ثانویه آمریکا محتاط خواهد بود.

عراق و کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز شرایط مشابهی دارند؛ ایران برای آنها یک شریک اقتصادی مهم است، اما ارتباط با اقتصاد جهانی باعث می‌شود در تصمیم‌گیری درباره همکاری با تهران محتاطانه عمل کنند.

سه سناریو برای آینده خودروهای چینی در ایران

با توجه به شرایط فعلی می‌توان سه سناریو برای بازار خودرو ایران در نظر گرفت.

سناریوی اول؛ چین می‌ماند اما محتاط‌تر می‌شود.

در این حالت، برندهای کم‌ریسک‌تر همکاری با ایران را ادامه می‌دهند و خودروهای چینی همچنان سهم بالایی از بازار وارداتی و مونتاژی ایران خواهند داشت.

سناریوی دوم؛ برندهای بزرگ عقب‌نشینی می‌کنند.

در صورت افزایش فشار آمریکا، شرکت‌های بزرگ‌تر چینی ممکن است حضور خود را کاهش دهند. در این شرایط، تنوع خودروهای موجود در بازار کاهش پیدا می‌کند و نقش شرکت‌های کوچک‌تر، واسطه‌ها و مسیرهای غیرمستقیم بیشتر می‌شود.

سناریوی سوم؛ ایران به بخشی از رقابت چین و آمریکا تبدیل می‌شود.

در این حالت، موضوع دیگر فقط تحریم ایران نیست، بلکه همکاری با تهران به بخشی از تقابل اقتصادی پکن و واشنگتن تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، ایران می‌تواند به یکی از میدان‌های آزمون مقاومت اقتصادی چین در برابر فشار آمریکا تبدیل شود.

وابستگی ایران به چین بیشتر می‌شود؟

محتمل‌ترین سناریو، ادامه همکاری چین با ایران همراه با احتیاط بیشتر است.

در چنین شرایطی، «روز دی اقتصادی» ترامپ الزاماً به معنای خروج خودروهای چینی از ایران نیست؛ حتی ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و وابستگی بازار خودرو ایران به چین را افزایش دهد.

اگر برندهای اروپایی، ژاپنی، کره‌ای و حتی برخی خودروسازان چینی به دلیل ریسک تحریم از ایران فاصله بگیرند، گزینه‌های باقی‌مانده محدودتر خواهند شد. در این صورت، شرکت‌هایی که حاضر به پذیرش ریسک فعالیت در ایران هستند، سهم بیشتری از بازار را در اختیار می‌گیرند.

بنابراین مسئله اصلی برای صنعت خودرو ایران فقط این نیست که «چین می‌ماند یا می‌رود؟»؛ پرسش مهم‌تر این است که اگر چین بماند، کدام برندها، با چه شرایطی و با چه هزینه‌ای به همکاری با ایران ادامه خواهند داد.

و این موضوع می‌تواند مستقیماً روی قیمت خودرو، تنوع محصولات، تأمین قطعات و حتی آینده مونتاژکاران داخلی اثر بگذارد.