بلک‌فرایدی در ایران؛ تخفیف واقعی یا بازی با جیب مشتری؟
به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،   بلک‌فرایدی یا جمعه سیاه، روزی که در جهان با صف‌های طولانی خرید، تخفیف‌های بزرگ و رقابت فروشگاه‌ها برای جذب مشتری شناخته می‌شود، حالا چند سالی است که به یکی از مناسبت‌های تجاری بازار ایران هم تبدیل شده است. فروشگاه‌های اینترنتی و مغازه‌های سطح شهر در روزهای پایانی آبان و اوایل آذر، با تبلیغات گسترده از حراج‌های ویژه خبر می‌دهند؛ اما پرسش اینجاست که این مناسبت از چه زمانی وارد ایران شد و آیا آنچه امروز در بازار ایران به نام بلک‌فرایدی برگزار می‌شود، واقعاً همان تجربه‌ای است که مصرف‌کنندگان در کشورهای دیگر دارند؟

پاسخ این پرسش را باید در تفاوت میان دو بازار جست‌وجو کرد؛ بازاری که بلک‌فرایدی در آن به سنتی قدیمی برای آغاز فصل خرید کریسمس تبدیل شده و بازاری که این مناسبت را در بستر تورم، نوسان قیمت‌ها، محدودیت واردات و بی‌اعتمادی بخشی از مصرف‌کنندگان به تخفیف‌های اعلام‌شده تجربه می‌کند.

بلک‌فرایدی از کجا آمد؟

بلک‌فرایدی برخلاف تصور رایج، از ابتدا نام یک حراج بزرگ تجاری نبود. نخستین کاربرد ثبت‌شده اصطلاح «جمعه سیاه» به ۲۴ سپتامبر ۱۸۶۹ و بحران بازار طلای آمریکا بازمی‌گردد؛ زمانی که تلاش دو سرمایه‌دار برای دستکاری بازار طلا به سقوط قیمت‌ها و زیان گسترده سرمایه‌گذاران منجر شد.

اما ارتباط این اصطلاح با خرید و فروش از دهه ۱۹۵۰ میلادی در آمریکا شکل گرفت. پلیس فیلادلفیا برای توصیف ازدحام خیابان‌ها، ترافیک سنگین و هجوم جمعیت به شهر در روز بعد از جشن شکرگزاری ، از عبارت بلک‌فرایدی استفاده می‌کرد. در آن زمان، هم‌زمان با تعطیلی روز شکرگزاری، مردم برای خریدهای پیش از کریسمس به فروشگاه‌ها می‌رفتند و همین موضوع حجم رفت‌وآمد را افزایش می‌داد.

در دهه ۱۹۸۰، فروشندگان روایت دیگری را برای این نام رواج دادند؛ اینکه فروشگاه‌ها در طول سال با زیان فعالیت می‌کنند و در روز جمعه سیاه، به دلیل افزایش فروش، از وضعیت حسابداری قرمز (زیان) به وضعیت سیاه (سود) می‌رسند. این روایت اگرچه در تبلیغات تجاری جا افتاد، اما منشأ تاریخی نام بلک‌فرایدی محسوب نمی‌شود.

به‌تدریج این روز به یکی از مهم‌ترین رویدادهای خرده‌فروشی آمریکا تبدیل شد و با گسترش تجارت الکترونیک، از مرزهای این کشور عبور کرد و به بازارهای اروپا، آسیا و خاورمیانه رسید.

بلک‌فرایدی چه زمانی وارد ایران شد؟

ورود بلک‌فرایدی به بازار ایران را باید در میانه دهه ۱۳۹۰ جست‌وجو کرد؛ زمانی که تجارت الکترونیک در کشور در حال گسترش بود و فروشگاه‌های اینترنتی برای جذب مشتری و افزایش سهم خود از بازار رقابت می‌کردند.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، فروشگاه اینترنتی بامیلو در سال ۱۳۹۴ نخستین بار کمپینی با عنوان «حراجمعه» راه‌اندازی کرد و تلاش کرد الگوی جمعه سیاه را در بازار ایران اجرا کند. این کمپین با تبلیغات اینترنتی و محیطی همراه شد و به‌تدریج توجه سایر فروشگاه‌های آنلاین را نیز جلب کرد.

البته در منابع مختلف درباره زمان آغاز این رویداد اختلاف‌هایی وجود دارد. برخی گزارش‌ها سال ۱۳۹۴ را زمان شروع آن می‌دانند، درحالی‌که روزنامه گاردین در گزارشی در نوامبر ۲۰۱۶، از برگزاری نخستین نسخه بلک‌فرایدی بامیلو با عنوان «حراجمعه» در آن سال خبر داده است. بنابراین می‌توان سال ۱۳۹۴ را آغاز تلاش برای معرفی این مناسبت و سال ۱۳۹۵ را یکی از نخستین دوره‌های گسترده و رسانه‌ای آن در ایران دانست.

گزارش گاردین در آن زمان از مشارکت بیش از ۶۰۰ فروشنده در کمپین بامیلو و ثبت‌نام بیش از ۱۰۰ هزار نفر پیش از آغاز حراج خبر می‌داد. این ارقام نشان می‌داد که یک مناسبت تجاری وارداتی، در مدت کوتاهی توانسته است توجه بخشی از مصرف‌کنندگان ایرانی را به خود جلب کند.

در سال‌های بعد، فروشگاه‌های اینترنتی دیگر نیز به این رقابت پیوستند. تبلیغات بلک‌فرایدی از فضای آنلاین فراتر رفت و به بیلبوردهای شهری، شبکه‌های اجتماعی، فروشگاه‌های زنجیره‌ای و مغازه‌های سطح شهر رسید. به این ترتیب، جمعه سیاه به‌تدریج از یک کمپین محدود فروش اینترنتی به یک مناسبت تبلیغاتی در بازار ایران تبدیل شد.

تفاوت بلک‌فرایدی ایران و جهان در چیست؟

شاید در نگاه نخست، بلک‌فرایدی در ایران و سایر کشورها تفاوت چندانی نداشته باشد؛ فروشندگان تخفیف اعلام می‌کنند، مشتریان به دنبال خرید ارزان‌تر می‌روند و تبلیغات از چند هفته قبل آغاز می‌شود. اما تفاوت اصلی در زمینه اقتصادی، ساختار بازار، قدرت خرید مردم و میزان اعتماد مصرف‌کنندگان به تخفیف‌هاست.

1. تفاوت در مناسبت و زمان برگزاری

در آمریکا، بلک‌فرایدی به‌طور سنتی جمعه پس از روز شکرگزاری برگزار می‌شود و آغاز فصل خریدهای کریسمس و سال نو میلادی به شمار می‌رود. این مناسبت در پیوند با یک تقویم فرهنگی و تجاری مشخص شکل گرفته است.

در ایران، چنین پیوندی با یک مناسبت ملی یا تقویم خرید سنتی وجود ندارد. بلک‌فرایدی بیشتر به‌عنوان یک فرصت تبلیغاتی وارد بازار شده است. فروشگاه‌ها نیز معمولاً به‌جای محدود شدن به یک روز، از چند روز تا یک هفته یا حتی بیشتر، کمپین‌های فروش برگزار می‌کنند.

2. تفاوت در قدرت خرید مصرف‌کنندگان

در بسیاری از بازارهای جهانی، بلک‌فرایدی فرصتی برای خرید کالاهایی است که مصرف‌کننده ممکن است خرید آن‌ها را به زمان تخفیف موکول کرده باشد؛ از لوازم الکترونیکی و پوشاک گرفته تا لوازم خانگی و کالاهای موردنیاز کریسمس.

اما در ایران، شرایط اقتصادی متفاوت است. تورم، کاهش قدرت خرید، نوسان قیمت ارز و افزایش هزینه‌های زندگی باعث شده است که برای بخش قابل‌توجهی از خانوارها، خرید کالاهای غیرضروری به اولویت پایین‌تری تبدیل شود.

در چنین شرایطی، حتی تخفیف‌های واقعی نیز لزوماً به معنای امکان خرید برای همه مردم نیست. ممکن است کالایی با ۳۰ درصد تخفیف عرضه شود، اما قیمت نهایی آن همچنان از توان مالی بسیاری از خانوارها خارج باشد.

به بیان دیگر، در بازارهای برخوردار از قدرت خرید بالاتر، بلک‌فرایدی می‌تواند فرصتی برای خرید بیشتر و مدیریت هزینه‌ها باشد؛ اما در اقتصاد تورمی ایران، گاهی مسئله اصلی نه میزان تخفیف، بلکه توان پرداخت قیمت نهایی است.

3. تفاوت در واقعی بودن تخفیف‌ها و اعتماد مشتریان

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌ها به مسئله اعتماد بازمی‌گردد. در بازارهای جهانی نیز انتقاد از تخفیف‌های غیرواقعی، قیمت‌گذاری فریبنده و تبلیغات اغراق‌آمیز وجود دارد؛ اما در ایران، به دلیل نوسان مداوم قیمت کالاها، مصرف‌کنندگان با پرسش مهم‌تری روبه‌رو هستند: آیا قیمت اعلام‌شده پیش از تخفیف، واقعاً قیمت معمول و قابل خرید کالا بوده است؟

در برخی کمپین‌های فروش، انتقادهایی درباره افزایش قیمت پیش از شروع حراج و سپس اعلام تخفیف‌های بزرگ مطرح شده است. همچنین گاهی کالاهایی با تخفیف چشمگیر تبلیغ می‌شوند، اما تعداد موجودی آن‌ها محدود است یا امکان خریدشان برای همه مشتریان فراهم نیست.

این مسئله باعث شده است که بخشی از مصرف‌کنندگان به‌جای اعتماد به درصد تخفیف درج‌شده، قیمت کالا را در چند فروشگاه و در بازه‌های زمانی مختلف مقایسه کنند.

در واقع، برای مشتری ایرانی، دیدن برچسب تخفیف ۵۰ یا ۷۰ درصدی به‌تنهایی تضمین‌کننده یک خرید اقتصادی نیست؛ آنچه اهمیت دارد، قیمت واقعی و نهایی کالا در مقایسه با قیمت معمول بازار است.

4. تفاوت در تنوع کالا و دسترسی به برندهای جهانی

در بازارهای بزرگ جهانی، بلک‌فرایدی با حضور گسترده برندهای بین‌المللی، فروشگاه‌های زنجیره‌ای و پلتفرم‌های بزرگ تجارت الکترونیک برگزار می‌شود. مصرف‌کننده می‌تواند محصولات متنوعی را از فروشندگان مختلف مقایسه کند و در بسیاری از موارد، از تخفیف‌های مستقیم تولیدکنندگان و عرضه‌کنندگان اصلی بهره ببرد.

در ایران، محدودیت‌های واردات، تحریم‌ها، دشواری دسترسی به برخی برندهای بین‌المللی و نوسانات نرخ ارز، ساختار عرضه کالا را متفاوت کرده است. در نتیجه، دامنه انتخاب مصرف‌کننده در بعضی گروه‌های کالایی محدودتر است و قیمت‌گذاری نیز بیشتر تحت تأثیر هزینه‌های تأمین و شرایط بازار داخلی قرار دارد.

5. تفاوت در رقابت فروشندگان

در بازارهای جهانی، بلک‌فرایدی به عرصه رقابت جدی میان فروشگاه‌های بزرگ تبدیل شده است. فروشندگان برای جذب مشتری، قیمت‌ها را کاهش می‌دهند، پیشنهادهای ویژه ارائه می‌کنند و گاهی بخشی از سود خود را برای افزایش حجم فروش کنار می‌گذارند.

در ایران نیز رقابت میان فروشگاه‌ها وجود دارد، اما گاهی بخش مهمی از رقابت به تبلیغات گسترده، استفاده از چهره‌های شناخته‌شده، تولید محتوای شبکه‌های اجتماعی و اعلام درصدهای بزرگ تخفیف محدود می‌شود.

در چنین فضایی، ممکن است هیجان تبلیغاتی از میزان واقعی کاهش قیمت پیشی بگیرد. به همین دلیل، سنجش موفقیت یک کمپین صرفاً بر اساس تعداد بازدیدها، کلیک‌ها یا حجم تبلیغات، تصویر دقیقی از میزان منفعت مصرف‌کننده ارائه نمی‌دهد.

بلک‌فرایدی در جهان هم دیگر فقط یک روز نیست

نکته قابل‌توجه این است که حتی در کشورهای مبدأ نیز بلک‌فرایدی در سال‌های اخیر تغییر کرده است. گسترش خرید اینترنتی باعث شده است که فروشگاه‌ها تخفیف‌های خود را به هفته‌ها قبل از روز اصلی منتقل کنند.

بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، بلک‌فرایدی در آمریکا دیگر الزاماً به معنای هجوم نیمه‌شب مردم به مراکز خرید نیست. رشد تجارت الکترونیک، تغییر رفتار مصرف‌کنندگان و افزایش فروش‌های اینترنتی، شکل سنتی این رویداد را دگرگون کرده است.

در سال ۲۰۲۳، فروش اینترنتی آمریکا در روز بلک‌فرایدی به ۹.۸ میلیارد دلار رسید و فروش دوشنبه سایبری نیز ۱۲.۴ میلیارد دلار ثبت شد. این ارقام نشان می‌دهد که بلک‌فرایدی دیگر یک حراج محدود به فروشگاه‌های فیزیکی نیست و در کنار رویدادهای دیگر، به بخشی از یک دوره گسترده خرید تبدیل شده است.

جمعه سیاه ایرانی؛ تخفیف یا مسابقه تبلیغاتی؟

بلک‌فرایدی در ایران طی حدود یک دهه از یک ایده وارداتی به بخشی از تقویم تبلیغاتی فروشگاه‌ها تبدیل شده است؛ اما هنوز میان آنچه فروشندگان وعده می‌دهند و آنچه مصرف‌کننده در عمل تجربه می‌کند، فاصله‌هایی وجود دارد.

در شرایطی که خانوارها با افزایش هزینه‌های زندگی و کاهش قدرت خرید مواجه‌اند، طبیعی است که تخفیف‌های واقعی بتوانند فرصتی برای تهیه کالاهای ضروری با هزینه کمتر فراهم کنند. اما اگر قیمت‌گذاری شفاف نباشد، تخفیف‌ها قابل راستی‌آزمایی نباشند و تبلیغات جای رقابت واقعی بر سر قیمت را بگیرد، بلک‌فرایدی به‌جای آنکه فرصتی برای خریدار باشد، به ابزاری برای تحریک تقاضا و افزایش فروش تبدیل می‌شود.

مسئله اصلی این نیست که چرا یک مناسبت تجاری خارجی وارد بازار ایران شده است؛ مسئله این است که آیا این مناسبت توانسته به نفع مصرف‌کننده ایرانی تغییر کند یا فقط شکل تازه‌ای از تبلیغات فروش را به بازار اضافه کرده است؟

در نهایت، اعتبار بلک‌فرایدی نه با تعداد بنرهای تبلیغاتی و نه با درصدهای بزرگ روی برچسب کالاها سنجیده می‌شود؛ بلکه به یک معیار ساده بستگی دارد: آیا مشتری در این روز واقعاً ارزان‌تر از روزهای عادی خرید می‌کند؟

تا زمانی که پاسخ این پرسش برای مصرف‌کننده روشن نباشد، جمعه سیاه در ایران بیش از آنکه جشن خرید ارزان باشد، مسابقه‌ای تبلیغاتی برای جلب توجه مشتریان باقی خواهد ماند.

 

درباره این خبر سوالی دارید؟ در نظرات از رکنا بپرسید. پایان خبر / رکنا / کدخبر 1267223