تهران یک گسل خطرناک دیگر هم دارد؛ زلزله‌های لواسان چه پیامی دارند؟

محمد تاتار، استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، در توضیح ارتباط زمین‌لرزه‌های اخیر تهران با گسل‌های منطقه به خبرنگار اجتماعی رکنا گفت:

بر پایه موقعیت سه زمین‌لرزه اخیر بر روی نقشه‌ لرزه‌خیزی منطقه، چنین بنظر می‌رسد که هر سه زمین‌لرزه ثبت‌شده در محدوده لواسان، به احتمال زیاد مرتبط با فعالیت بخش منتهی الیه غربی گسل سرخه‌حصار،  و در محل اتصال آن به گسل لویزان رخ داده‌اند. گسل سرخه حصار از شرق تهران شروع و در جهت شرق تا جنوب فیروزکوه ادامه پیدا می‌کند. بر پایه مطالعات جامع انجام گرفته در قالب دو رساله دکتری و مبتنی بر زمین‌لرزه‌های محلی ثبت شده توسط یک شبکه لرزه‌نگاری 45 ایستگاهی نصب شده در منطقه توسط پژوهشگاه بین‌المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، و تحلیل بیش از 20 سال زمین‌لرزه‌های ثبت شده توسط شبکه لرزه‌نگاری کشوری وابسته به موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، فعالیت این گسل در سرتاسر طول آن محرز است. شواهد زمین‌شناسی و مطالعات ریخت‎زمین‎ساخت انجام شده در این منطقه نیز دلالت بر فعال بودن این گسل دارد.

تاتار ادامه داد: به اعتقاد من، گسل سرخه‌حصار از نظر توان لرزه‌زایی و فعالیت لرزه‌ای، گسل مهمی برای کلان شهر تهران محسوب می‌گردد و با توجه به طول و سازوکار فشاری آن، توان ایجاد زمین‌لرزه بزرگی را در آینده دارد. اگرچه فعالیت لرزه‌ای این گسل نسبت به برخی گسل‌های شناخته‌شده منطقه، چون گسل مشا کمتر است، ولیکن این نمی‌تواند بعنوان دلیلی بر خطر کمتر آن برای شهر تهران در نظر گرفته شود. این گسل که درادامه به توالی گسل‌های لویزان، پردیسان، و چیتگر واقع در داخل شهر تهران متصل می‌گردد، در صورت فعالیت می‌تواند مناطق شرقی و شمال شرقی تهران را بشدت متاثر سازد.

کدام مناطق تهران در صورت فعالیت گسل‌های واقع در شرق در معرض خطر قرار می‌گیرند؟

وی در پاسخ به این پرسش گفت: گسل‌های واقع در شرق تهران، از جمله گسل مشا و سرخه‌حصار، بیشتر مناطق شرقی و شمال شرقی تهران را تحت تأثیر قرار می‌دهند. در مقابل، گسل‌هایی مانند پارچین (ایوانکی)، کهریزک و ری که در جنوب و جنوب شرق تهران قرار دارند، در صورت فعالیت می‌توانند به مناطق جنوبی و جنوب شرقی تهران خسارت وارد کنند. گسل نیاوران نیز که از گسل‌های فعال شناخته شده در شمال شرق تهران است، در صورت فعالیت بخش‌های واقع در مناطق مجاور را متاثر خواهد ساخت. در بخش مرکزی تهران نیز گسل‌ فعال پردیسان را داریم که بنام گسل برج میلاد نیز شناخته می‌شود، و گسل مهمی محسوب می‌گردد.

این استاد پژوهشکده زلزله‌شناسی درباره احتمال پیش‌لرزه بودن زمین‌لرزه‌های اخیر نیز توضیح داد: صرفاً با ثبت دو یا سه زمین‌لرزه کوچک نمی‌توان تشخیص داد که این رخدادها پیش‌لرزه یک زمین‌لرزه بزرگ‌تر هستند یا زمین‌لرزه‌های مستقل تکتونیکی محسوب می‌شوند. بنبراین بر پایه شواهد موجود نمی‌توان وقوع این رویدادها را نشانه وقوع زلزله بزرگ دانست. با این حال، با توجه به سابقه لرزه‌خیزی کمتر گسل سرخه‌حصار نسبت به گسلی چون مشا، در صورت تداوم لرزه‌خیزی مرتبط با این گسل، لازم است با هوشیاری بیشتری فعالیت لرزه‌ای مشاهده ای اخیر را دنبال نمود.

در پاسخ با این سوال که آیا گسل فعال‌تر الزاماً خطرناک‌تر است، ایشان چنین بیان نمودند که خیر! صرفاً فعالیت بیشتر یک گسل دلیل بر خطر بیشتر آن نیست. طول گسل، سازوکار گسل و عواملی چون دوره بازگشت زلزله عوامل مهم تری در امکان رخداد زلزله‌ بزرگتر و به تناسب آن خسارت بارتر هستند. گسل‌های طویل با سازوکار فشاری و دوره بازگشت طولانی معمولاً با رخداد زلزله‌های خیلی بزرگتری همراه هستند نسبت به گسل‌های امتداد لغز با طول کم و دوره بازگشت کوتاه.

این کارشناس در پایان تأکید کرد: گسل سرخه‌حصار از گسل‌های مهم و فعال منطقه تهران است و مطالعات لرزه‌ای و زمین‌شناسی، فعالیت آن را تأیید می‌کنند؛ با این حال، برای نتیجه‌گیری درباره ارتباط زمین‌لرزه‌های اخیر با احتمال وقوع یک زلزله بزرگ‌تر، شواهد موجود کافی نیست.

شکل 1- توزیع زمین‌لرزه‌های با بزرگای محلی بیشتر از 2.5 رویداده در گستره شرق کلان شهر تهران طی 5 سال اخیر (دایره‌های آبی). محل رخداد سه زمین‌لرزه اخیر در منطقه لواسان با ستاره قرمز نشان داده شده است. گسل‌ها عبارتند از: لویزان (LVZ)؛ پردیسان (PAR)؛ چیتگر (CHT)؛ کهریزک (Kz)؛ شمال تهران (NT) و گرمسار (Ga).