صنایع دستی مازندران در جست‌وجوی مشتریان پایدار/ از پیله کرم ابریشم تا پارچه‌ای نفیس؛ روایت رنج و هنر

به گزارش خبرگزاری رکنا، پارچه‌های ابریشمی دست‌باف، جاجیم و چادرشب و محصولات چوبی لاک‌تراشی، تنها بخشی از هنرهای سنتی مازندران هستند که دانش و مهارت تولید آنها طی نسل‌ها شکل گرفته است.

هر محصول دست‌ساز، حاصل تجربه، شناخت مواد اولیه و صرف زمان برای خلق اثری است که علاوه بر ارزش کاربردی، بخشی از فرهنگ و هویت بومی منطقه را بازتاب می‌دهد؛ با این حال، حفظ این میراث در زندگی امروز به فراهم بودن شرایط تولید و امکان کسب درآمد از هنر وابسته است.

دغدغه مشترک هنرمندان صنایع‌دستی بابلسر، فاصله میان توانایی تولید و امکان فروش پایدار است. در حالی که برخی محصولات دست‌باف قابلیت عرضه به بازارهای خارج از کشور را پیدا کرده‌اند، تأمین مواد اولیه، محدود بودن مشتریان برخی رشته‌ها و نیاز به معرفی گسترده‌تر آثار همچنان از موانع فعالیت تولیدکنندگان به شمار می‌رود.

محمد ابراهیمی، هنرمند ۳۴ ساله اهل روستای اجاکسر شهرستان بابلسر، از حدود ۱۳ یا ۱۴ سالگی وارد حوزه صنایع‌دستی شده و اکنون ۲۱ سال سابقه فعالیت در رشته نساجی سنتی دارد. او نزدیک به ۱۲ سال نیز به‌صورت تخصصی در زمینه ابریشم فعالیت کرده و بخشی از فرآیند تولید را از پرورش کرم ابریشم و تهیه پیله تا تبدیل آن به نخ و بافت پارچه دنبال می‌کند.

این هنرمند بابلسری با اشاره به شیوه تولید نخ ابریشم گفت: تا جایی که اطلاع دارم، در حال حاضر از معدود افرادی هستم که در مازندران نخ ابریشم را به روش کاملاً سنتی و دستی تولید می‌کنم و در زمینه بافت پارچه ابریشم نیز فعالیت دارم.

ابراهیمی با بیان اینکه محصولات ابریشمی دست‌باف به دلیل زمان‌بر بودن فرآیند تولید و استفاده از مواد اولیه طبیعی، قیمت بالاتری دارند، افزود: این محصولات مشتریان خاص خود را می‌طلبند، اما بازار آنها وجود دارد و بخشی از تولیدات من تاکنون به کشورهای مختلف از جمله عربستان، هلند و ترکمنستان عرضه شده است.

ابراهیمی یکی از مهم‌ترین نیازهای فعالان صنایع‌دستی را معرفی محصولات و ایجاد بازار فروش دانست و اظهار کرد: ما بیش از آنکه به حمایت مالی نیاز داشته باشیم، به معرفی و ایجاد بازار فروش نیاز داریم. باید محصولات دست‌ساز و دست‌بافت بیشتر دیده شوند تا مردم با ارزش و زحمت تولید آنها آشنا شوند.

در کنار نساجی سنتی، لاک‌تراشی از هنرهای قدیمی و ریشه‌دار مازندران است که بخشی از شیوه زندگی گذشتگان را در خود جای داده است. ظروف و ابزارهای چوبی ساخته‌شده به این روش، در گذشته کاربرد گسترده‌ای در زندگی روزمره مردم داشتند و برای نگهداری و استفاده از فرآورده‌های دامی به کار می‌رفتند؛ اما تغییر سبک زندگی و ورود محصولات صنعتی، تقاضا برای بخشی از این تولیدات را کاهش داده است.

نادر کریمی فیروزجایی، هنرمند لاک‌تراش اهل روستای نفت‌چال، با اشاره به قدمت این هنر اظهار کرد: لاک‌تراشی از هنرهای قدیمی و ریشه‌دار مازندران است و قدمت آن به چند صد سال گذشته بازمی‌گردد. در گذشته، محصولات لاکی و چوبی کاربرد گسترده‌ای در زندگی روزمره مردم داشتند و برای نگهداری و استفاده از شیر، ماست و دیگر فرآورده‌های دامی مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

کریمی فیروزجایی یکی از مهم‌ترین مشکلات فعالان این حوزه را تأمین چوب مناسب عنوان کرد و ادامه داد: مواد اولیه مورد نیاز لاک‌تراشی از چوب تهیه می‌شود و هنرمندان برای تأمین چوب با مشکلات و محدودیت‌های مختلفی مواجه هستند. فرآیند تهیه چوب بسیار دشوار شده و این مسئله مستقیماً بر ادامه فعالیت هنرمندان تأثیر گذاشته است.

روایت بافنده ابریشم و هنرمند لاک‌تراش، با وجود تفاوت در مواد اولیه و شیوه تولید، به یک مسئله مشترک می‌رسد: تولید محصول باکیفیت به‌تنهایی برای استمرار فعالیت اقتصادی کافی نیست. هنرمند باید بتواند محصول خود را به مشتری مناسب معرفی کند، هزینه و ارزش کار را در قیمت نهایی منعکس کند و به بازاری دسترسی داشته باشد که امکان تداوم تولید را فراهم کند.

در بابلسر نیز نمایشگاهی با حضور حدود ۳۰ غرفه از هنرمندان و فعالان صنایع‌دستی برپا شده که رشته‌های مختلفی را در بر می‌گیرد؛ از سفال و سرامیک و شیشه تا صنایع‌دستی چوبی، لاک‌تراشی، زیورآلات سنتی و چرم. این تنوع، ظرفیت هنری منطقه را نشان می‌دهد و می‌تواند زمینه‌ای برای معرفی تولیدکنندگان و گسترش ارتباط آنها با بازار باشد.

در نهایت، حفظ صنایع‌دستی تنها با پاسداشت پیشینه تاریخی و معرفی ارزش‌های فرهنگی آن محقق نمی‌شود؛ هنرمند باید امکان دسترسی به مواد اولیه، تولید مستمر و فروش محصول خود را داشته باشد تا بتواند این مهارت را به نسل بعد منتقل کند. آینده هنرهایی مانند نساجی ابریشم و لاک‌تراشی، بیش از هر چیز به پیوند میان میراث فرهنگی، معیشت هنرمندان و شکل‌گیری بازاری پایدار وابسته است؛ پیوندی که تحقق آن می‌تواند هم به حفظ هویت بومی مازندران و هم به تقویت فرصت‌های اقتصادی در این استان کمک کند./ مهر