فیلم سیگار کشیدن دانش آموزان در سرویس بهداشتی مدرسه / وقتی لباس و رنگ موی دانش آموزان مهم تر از سیگار کشیدن در مدرسه می شود !/ برای ناظم و مدیر کم توجه هم پرونده انضباطی تشکیل می دهید؟

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، انتشار ویدئویی از استعمال دخانیات توسط چند دانش‌آموز پسر در سرویس بهداشتی مدرسه، موضوع مصرف سیگار و دیگر محصولات دخانی در میان نوجوانان را به یکی از دغدغه‌های جدی خانواده‌ها و نظام آموزشی تبدیل کرده است؛ مسئله‌ای که هر از گاهی در اظهارات مسئولان و گزارش‌های رسانه‌ای مطرح می‌شود؛ اما همچنان آمار ملی به‌روز و شفافی از ابعاد آن در مدارس کشور در دسترس نیست.

پرسش اساسی است که آموزش‌وپرورش برای پیشگیری از گرایش دانش‌آموزان به دخانیات چه برنامه‌ای دارد و آیا نظام تربیتی مدارس به اندازه‌ای که بر ظاهر و انضباط دانش‌آموزان حساس است، برای مقابله با آسیب‌های اجتماعی نیز برنامه‌ریزی کرده است؟

آمار مصرف دخانیات در نوجوانان؛ داده‌هایی که سال‌ها از امروز عقب‌اند

بر اساس پیمایش جهانی دخانیات نوجوانان ایران در سال ۲۰۱۶، در میان دانش‌آموزان ۱۳ تا ۱۵ ساله، ۳.۴ درصد مصرف فعلی سیگار و ۱۱.۲ درصد مصرف فعلی قلیان را گزارش کرده بودند. در همین پیمایش، میزان مصرف فعلی سیگار در پسران ۴.۸ درصد و در دختران ۲.۱ درصد ثبت شد. همچنین ۱۴.۳ درصد پسران و ۸.۵ درصد دختران مصرف فعلی قلیان را گزارش کردند.

این ارقام نشان می‌دهد که مصرف دخانیات در میان نوجوانان، حتی در سال‌های گذشته نیز مسئله‌ای قابل چشم‌پوشی نبوده است؛ با این حال، این داده‌ها مربوط به سال ۱۳۹۵ هستند و نمی‌توان آن‌ها را تصویر دقیقی از وضعیت دانش‌آموزان در سال ۱۴۰۵ دانست.

بر اساس اظهارات رئیس دبیرخانه ستاد کشوری کنترل و مبارزه با دخانیات وزارت بهداشت در خرداد ۱۴۰۴، آخرین مطالعه ملی مورد استناد این نهاد درباره نوجوانان ۱۳ تا ۱۵ ساله نیز مربوط به سال ۱۳۹۵ است. در همین اظهارات اعلام شد که مصرف سیگار در میان دختران این گروه سنی، از سال ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۵، ۱۳۳ درصد افزایش یافته است؛ آماری که بیانگر رشد مصرف در یک بازه زمانی مشخص است، نه اینکه ۱۳۳ درصد دختران سیگار مصرف می‌کنند.

بنابراین، در شرایطی که تصاویر استعمال دخانیات در محیط مدرسه بار دیگر منتشر می‌شود، نبود آمار ملی جدید، ارزیابی دقیق ابعاد مسئله و سنجش اثربخشی برنامه‌های پیشگیرانه را دشوار می‌کند.

از نوجوانان تا بزرگسالان؛ فاصله معنادار در آمار مصرف

وضعیت مصرف دخانیات در جمعیت بزرگسال نیز نشان می‌دهد که این مسئله محدود به محیط‌های آموزشی نیست. بر اساس پیمایش ملی عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر در سال ۱۴۰۰، حدود ۲۵.۹ درصد مردان و ۴.۴ درصد زنان بزرگسال مصرف‌کننده دخانیات دودی بوده‌اند.

در همین مطالعه، شیوع مصرف فعلی سیگار در مردان حدود ۲۰ درصد و در زنان کمتر از یک درصد گزارش شده است. در مقابل، مصرف قلیان در میان زنان سهم بیشتری از مصرف دخانیات دودی را تشکیل می‌دهد.

همچنین در اظهارات مسئولان وزارت بهداشت در سال ۱۴۰۵، رقم حدود ۱۴ درصد برای مصرف دخانیات در جمعیت بالای ۱۸ سال اعلام شده است. این رقم به شاخص کلی مصرف دخانیات اشاره دارد و نباید بدون توجه به تعریف شاخص و نوع محصول، مستقیماً با آمار مصرف سیگار مقایسه شود.

مجموع این داده‌ها ضرورت توجه جدی‌تر به پیشگیری از شروع مصرف دخانیات در سنین پایین را نشان می‌دهد؛ چراکه مدرسه یکی از مهم‌ترین محیط‌هایی است که می‌تواند در شناسایی زودهنگام رفتارهای پرخطر و آموزش مهارت‌های محافظتی نقش داشته باشد.

پرورشی مدارس؛ حساسیت به ظاهر یا پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی؟

در کنار نگرانی‌ها درباره مصرف سیگار در مدارس، این پرسش مطرح است که اولویت‌های اجرایی برخی مدارس در حوزه انضباط و پرورشی تا چه اندازه با نیازهای واقعی دانش‌آموزان تناسب دارد.

در بسیاری از مدارس، موضوعاتی مانند شکل ابرو و رنگ موی دختران، نوع پوشش دانش‌آموزان پسر و میزان کوتاهی موی آن‌ها از جمله مواردی است که می‌تواند به تذکر و برخورد انضباطی منجر شود. رعایت مقررات مدرسه بخشی از مسئولیت نظام آموزشی است؛ اما مسئله زمانی جدی می‌شود که برخورد با مسائل ظاهری، در عمل بیش از پیشگیری از رفتارهای آسیب‌زا مورد توجه قرار گیرد.

اگر دانش‌آموزی به دلیل تغییر در ظاهر خود با تذکر یا تشکیل پرونده انضباطی مواجه می‌شود، این پرسش قابل طرح است که در برابر مصرف سیگار در محیط مدرسه، چه سازوکار مشخصی برای شناسایی علت رفتار، مشاوره، مداخله تربیتی و پیشگیری از تکرار آن وجود دارد؟

آموزش‌وپرورش برای پیشگیری از سیگار کشیدن دانش‌آموزان چه می‌کند؟

پیشگیری از مصرف دخانیات در نوجوانان، با تذکر انضباطی یا برخورد پس از مشاهده تخلف محقق نمی‌شود. دانش‌آموزی که در محیط مدرسه سیگار مصرف می‌کند، ممکن است تحت تأثیر فشار همسالان، کنجکاوی، الگوهای خانوادگی، تبلیغات غیرمستقیم یا مشکلات روانی و اجتماعی قرار داشته باشد. شناسایی این عوامل به مداخله‌ای فراتر از برخورد انضباطی نیاز دارد.

آموزش‌وپرورش می‌تواند با آموزش مستمر درباره پیامدهای مصرف دخانیات، تقویت نقش مشاوران مدارس، همکاری با خانواده‌ها، شناسایی محرمانه دانش‌آموزان در معرض خطر و تدوین دستورالعمل‌های روشن برای مواجهه با مصرف دخانیات، نقش مؤثرتری در پیشگیری ایفا کند.

در عین حال، لازم است مسئولان این وزارتخانه به‌صورت شفاف توضیح دهند که چه برنامه‌هایی برای مقابله با مصرف سیگار و قلیان در مدارس اجرا می‌شود، چند مدرسه تحت پوشش برنامه‌های پیشگیرانه قرار دارند، میزان ارجاع دانش‌آموزان به مشاوره چقدر است و چه سازوکاری برای ارزیابی نتایج این اقدامات وجود دارد.