استاد زمین‌شناسی: سیلاب عظیمیه کرج نشانه ضعف پدافند مدنی شهرهاست/ بازگرداندن حریم رودخانه‌ها در ایران الزامی است

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، دکتر مهدی زارع، استاد تمام زمین‌شناسی، با اشاره به سیلاب عظیمیه کرج در ۱۱ مهر ۱۴۰۵، آن را نشانه‌ای دیگر از ضعف شهرهای ایران در حوزه پدافند مدنی دانست و بر ضرورت ارتقای تاب‌آوری زیرساخت‌های حیاتی، توسعه سامانه‌های هشدار و تخلیه اضطراری، مدیریت آبراهه‌ها و کنترل ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها تأکید کرد؛ او همچنین با اشاره به تجربه کشورهایی مانند ژاپن، سنگاپور و هلند، راهکارهایی برای کاهش ریسک سیلاب در کلان‌شهرهایی همچون تهران و کرج ارائه داد.

سیلاب عظیمیه کرج زنگ خطر پدافند مدنی شهرها را به صدا درآورد

دکتر مهدی زارع، استاد تمام زمین‌شناسی، در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی رکنا درباره سیلاب عظیمیه کرج در ۱۱ مهر ۱۴۰۵ گفت: سیلاب عظیمیه کرج در ۱۱ مهر ۱۴۰۵ نشانه دیگری از ضعف شهرهای ما از دیدگاه پدافند مدنی داشت. برنامه‌ریزی و اجرای اقدامات پدافند مدنی (Civil Defense) در حوزه مخاطرات طبیعی و سیلاب، متمرکز بر ارتقای تاب‌آوری زیرساخت‌ها، حفظ تداوم کارکرد شریان‌های حیاتی و به حداقل رساندن تلفات انسانی پیش، هنگام و پس از بحران است.

وی افزود: برای کاهش سیستماتیک ریسک سیلاب‌های شدید، چند کار لازم است:

زارع گفت: ارزیابی آسیب‌پذیری و ایمن‌سازی زیرساخت‌های حیاتی با پایش و شناسایی نقاط ضعف در شبکه‌های آب‌رسانی، برق، گاز، مخابرات و تصفیه‌خانه‌هایی که در حریم یا معرض سیلاب قرار دارند و ایجاد موانع حفاظتی (دایک‌های حفاظتی و دیوارهای ضد سیل) پیرامون آن‌ها؛

وی افزود: طراحی سامانه‌های پشتیبان (Redundancy) با تعبیه شریانهای اضطراری و جایگزین آب و برق، ژنراتورهای دیزلی با سوخت کافی و تجهیزات سیار برای استقرار سریع در صورت قطع شبکه‌های اصلی بخشی از این اقدامات است.

وی ادامه داد: مدیریت پهنه‌بندی ریسک و آمایش سرزمین با جلوگیری از احداث بیمارستان‌ها، مراکز نظامی، نیروگاه‌ها، مراکز داده (Data Centers) و انبارهای مواد خطرناک در مناطق با خطر بالای سیلاب (پهنه‌های با دوره بازگشت پایین) و تعیین مسیرهای تخلیه اضطراری (Evacuation Routes)، شناسایی و نشانه‌گذاری مسیرهای امن خروج اضطراری در شهرها و مناطق کوهستانی و اطمینان از مسدود نشدن آن‌ها در زمان بحران.

زارع اظهار کرد: توسعه سامانه‌های هشدار پیش هنگام و فرماندهی یکپارچه

وی افزود: ایجاد مراکز عملیات اضطراری (EOC) چندمقطعی با راه‌اندازی شبکه‌های ارتباطی امن و ماهواره‌ای که حتی در صورت قطع اینترنت و برق شهری نیز فعال بمانند.

وی گفت: همچنین تدوین پروتکل‌های اطلاع‌رسانی سریع از طریق پیامک‌های اضطراری، آژیرهای شهری و رسانه‌های عمومی برای تخلیه به‌موقع مناطق پرریسک الزامی است.

استاد تمام زمین‌شناسی افزود: ذخیره‌سازی تدارکات اضطراری و آمادگی لجستیک با ایجاد انبارهای راهبردی امدادی، دپوی تجهیزات نجات -قایق‌های سبک، پمپ‌های تخلیه آب، اقلام زیستی، چادر و جیره‌های خشک- در نقاط مرتفع و دور از خطرِ آب‌گرفتگی.

وی ادامه داد: سازماندهی گروه‌های واکنش سریع مردمی با آموزش داوطلبان محلی و همکاران پدافند شهری برای کمک به امدادرسانی اولیه پیش از رسیدن نیروهای تخصصی در این راه باید توسعه یابد.

زارع گفت: پایش و لایروبی سیستماتیک پیشگیرانه و مدیریت آبراهه‌ها و دهانه‌ها با بازرسی دوره‌ای و لایروبی مداوم کانال‌ها، رودخانه‌های درون‌شهری و پل‌ها به عنوان یک اقدام حیاتی پیش از فصل بارش‌ها باید اجرا شود.

وی افزود: کنترل ساخت‌‌وسازهای بالادست با نظارت بر عدم تجاوز به حریم رودخانه‌ها و اجرای طرح‌های آبخیزداری در بالادست جهت کنترل سرعت و حجم رواناب ورودی به شهرها امکان پذیر است.

وی در ادامه گفت: بررسی تجربه‌های جهانی در حوزه پدافند مدنی و مدیریت ریسک سیلاب نشان می‌دهد که کشورها چگونه با تلفیق مهندسی مدرن و مدیریت بحران-پدافند مدنی، شهرهای خود را در برابر مخاطرات اقلیمی مقاوم ساخته‌اند. الگوبرداری از این نمونه‌های موفق می‌تواند راهنمای کارآمدی برای ساماندهی شهرهای ایران به‌ویژه کلان‌شهرهایی مانند تهران، کرج و شهرهای شمالی کشور باشد.

زارع اظهار کرد: توکیو، ژاپن محل ساخت شاهکار مهندسی زیرزمینی (G-Cans) است.

وی افزود: بزرگ‌ترین کانال تخلیه سیلاب زیرزمینی جهان در عمق ۵۰ متری زمین به نام «جی-کنز» یک پروژه زیرزمینی زیرساخت آب و بزرگ‌ترین تأسیسات زیرزمینی جهان برای انحراف سیلاب است که با هدف کاهش سرریز شدن آب از مجراها و رودخانه‌های اصلی شهر در فصول بارندگی و طوفان‌های سهمگین (تایفون) ساخته شده است. این پروژه در حدفاصل مناطق «شووا» و «کاسوکابه» در استان سایتاما، واقع در حومه شهر توکیو و در محدوده کلان‌شهری توکیو قرار دارد.

وی ادامه داد: عملیات اجرایی این پروژه در سال ۱۹۹۲ آغاز شد و در اوایل سال ۲۰۰۶ به پایان رسید. این مجموعه شامل پنج سیلوی بتنی عظیم با ارتفاع ۶۵ متر و قطر ۳۲ متر است که با تونل‌هایی به طول ۶٫۴ کیلومتر در عمق ۵۰ متری سطح زمین به یکدیگر متصل شده‌اند؛ همچنین یک مخزن آب بزرگ با ارتفاع ۲۵.۴ متر، طول ۱۷۷ متر، عرض ۷۸ متر و با پنجاه و نه ستون عظیم متصل به هفتاد و هشت پمپ ۱۰ مگاواتی (۱۳۰۰۰ اسب بخار) که می‌توانند تا ۲۰۰ متریک تن آب را در هر ثانیه به رودخانه ادو پمپاژ کنند.

زارع گفت: در شهرهایی مانند تهران و تبریز که با کمبود زمین و گسترش سطوح غیرقابل نفوذ مواجه‌اند، ایجاد تونل‌ها و مخازن انبارش زیرزمینی رواناب پیش از ورود به مناطق مسکونی می‌تواند از فجایع شهری جلوگیری کند.

وی افزود: در سنگاپور رویکرد «شهر اسفنجی» و مدیریت یکپارچه به تبدیل کانال‌های بتنی و خاکستری سنتی به رودخانه‌ها و کانال‌های آبی پاک و زیبا انجامیده است و همراه با قانون‌گذاری سخت‌گیرانه برای پروژه‌های توسعه‌ای اجرا می‌شود؛ به‌طوری که هر ساختمان باید بخشی از آب باران را در خود مهار کند.

وی ادامه داد: درس برای ایران تغییر نگرش از «هدایت سریع و خشن آب به بیرون از شهر» به سمت نفوذ عمقی، ذخیره‌سازی محلی و احیای مسیل‌های طبیعی در طراحی‌های شهری و شهرسازی جدید است.

استاد تمام زمین‌شناسی اظهار کرد: هلند در برنامه «فضا برای رودخانه» به جای بلندتر کردن دایک‌ها (دیوارهای ساحلی)، بستر رودخانه‌ها را پهن‌تر کرد، دایک‌ها را عقب کشید، حوضچه‌های اضطراری ذخیره سیلاب ساخت و حتی اجازه داد برخی اراضی به‌صورت کنترل‌شده در هنگام سیل زیر آب بروند.

وی در پایان گفت: در ایران بازگرداندن بستر و حریم تصرف‌شده رودخانه‌ها (مانند روددره های دامنه البرز و توچال) و تعیین پهنه‌های رهاسازی سیلاب که ساخت‌وساز در آن‌ها ممنوع است، الزامی است.