آقای رئیس‌جمهور؛ از مسئولان بپرسید برای ابر ال‌نینو چقدر آماده‌ اند؟/ شواهد سیلاب‌ های شمالی نشان می‌دهد خبری از آمادگی نیست

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  آغاز زودهنگام و سهمگین بارش‌ها در نیمه شهریورماه سال جاری و جاری شدن سیلاب‌های ویرانگر در استان‌های شمالی کشور، پیش از آنکه تنها یک خبر حوادث ساده باشد، یک هشدار جدی اقلیمی است.

با اینکه سازمان هواشناسی پیش از وقوع، بارندگی‌ها را پیش‌بینی کرده بود، صحنه‌های ثبت‌شده در گیلان، مازندران و گلستان حاکی از فاجعه‌ای تکراری بود، غرق شدن دسترنج کشاورزان، ورود گل‌ولای به خانه‌های مردم و قفل شدن شبکه راه‌ها و خیابان‌ها. این اتفاقات بار دیگر این واقعیت تلخ را آشکار کرد که میان اعلام هشدار روی کاغذ و میزان آمادگی واقعی شهرها و روستاها فرسنگ‌ها فاصله وجود دارد؛ فاصله‌ای که حالا با ورود یکی از بی‌سابقه‌ترین پدیده‌های اقلیمی تاریخ مدرن یعنی ابر ال نینو، می‌تواند به بهای بسیار سنگینی برای کشور تمام شود.

داده‌های بین‌المللی و تحلیل‌های دانشمندان اقلیم در مراکزی مانند برکلی ارث و کالج دارتموث نشان می‌دهد جهان با ال نینویی روبه‌رو است که تمام رکوردهای ثبت‌شده در ۱۵۰ سال گذشته را می‌شکند. افزایش دمای آب اقیانوس آرام تا ۳.۶ درجه سانتی‌گراد فراتر از وضعیت عادی، زنگ خطر را در سطح بین‌المللی به صدا درآورده است. این یعنی الگوهای جوی کره زمین با شتابی خارق‌العاده دگرگون می‌شوند و کشور ما نیز از این تکانه‌های شدید در امان نخواهد ماند.

در چنین اقلیمی، بارش‌ها از حالت توزیع یکنواخت و سودمند خارج شده و به شکل باران‌های ناگهانی، متمرکز و سیلابی ظاهر می‌شوند؛ پدیده‌ای که زمین‌های تشنه و پوشش گیاهی تخریب‌شده ایران توان جذب آن را ندارند.

اما پرسش اساسی و بی‌تعارف این است که آیا زیرساخت‌های کشور برای مهار پدیده‌ای با این ابعاد مهیا هستند؟ سیلاب‌های اخیر شهریورماه در شمال کشور بی‌پرده نشان داد که پاسخ این سوال متاسفانه منفی است.

واقعیت این است که در شهرهای ما لایروبی رودخانه‌ها، پاکسازی دهانه پل‌ها و اصلاح کانال‌های خروج آب اغلب به شکل مقطعی، ناقص و پس از وقوع بحران انجام می‌شود. ساخت‌وسازهای افسارگسیخته در بستر رودخانه‌ها، جنگل‌زدایی در دامنه‌های البرز و زاگرس و فرسایش شدید خاک، خاصیت اسفنجی زمین را از بین برده و هر بارش شدیدی را مستقیما به سیلی مخرب بدل می‌کند. از سوی دیگر، بخش بزرگی از کشاورزان و دامداران خرد از پوشش بیمه‌ای موثر و حمایت‌های مالی سریع محروم هستند و یک سیلاب ناگهانی می‌تواند هستی یک خانواده روستایی را در چند ساعت نابود کند و به امواج جدید مهاجرت اجباری به حاشیه شهرها بینجامد.

اگر قرار باشد تخریب اجتماعی، شهری و اقتصادی این ابر ال نینو طبقات مختلف جامعه و به خصوص اقشار ضعیف‌تر را زمین‌گیر نکند، ساختار مدیریت بحران و دستگاه‌های اجرایی باید مسیر واکنش‌های سنتی را متوقف کنند.

دولت باید برای مواجهه با ال نینو چه کند؟

دولت در گام نخست باید از مرحله صدور بیانیه و هشدارهای عمومی به مرحله فرماندهی میدانی و پیشگیرانه وارد شود. در حوزه شهری، ضرورت دارد که ظرفیت تخلیه کانال‌ها، پاکسازی فوری رسوبات تمام آبراهه‌ها و تعیین حریم‌های پرخطر با قاطعیت اجرا شود و هیچ مماشاتی با تصرف حریم رودخانه‌ها صورت نگیرد. 

در عرصه اقتصادی و اجتماعی، مدیریت کشور به یک چتر حمایتی فوری نیاز دارد. دولت باید خطوط اعتباری ویژه‌ای برای غرامت سریع به کشاورزان و باغداران آسیب‌دیده تعریف کند تا چرخه تولید خوراک کشور مختل نشود.

سیستم‌های امدادی و ذخایر لجستیکی هلال‌احمر و مدیریت بحران باید از پایتخت فراتر رفته و به شکل محلی در استان‌های در معرض خطر مستقر شوند. همچنین، مخازن سدها نیازمند مدیریت دینامیک و شجاعانه هستند؛ به این معنا که با اتکا به مدل‌های پیشرفته هواشناسی، آبگیری و تخلیه پیشگیرانه سدها انجام شود تا سدها خود عامل سرریزهای فاجعه‌بار نشوند.

ال نینوی پیش‌رو یک شوخی ژئوفیزیکی نیست؛ رخدادی است که برآورد خسارت آن در اقتصاد جهان تا تریلیون‌ها دلار می‌رسد و کشور ما به دلیل شکنندگی‌های انباشته محیط‌زیستی، تاب تحمل سوءمدیریت را در این ماجرا ندارد. شهریورماه یک سیلی آرام بود تا زنگ بیداری به صدا درآید؛ اگر سیاست‌گذاران و دستگاه‌های اجرایی این پیام را درک نکنند، پاییز و زمستان امسال می‌تواند به یکی از پرهزینه‌ترین فصول حیات زیستی و اجتماعی ایران تبدیل شود.