بازگشت آبی یا آرامش پیش از طوفان نمک/ جهش ۱.۵۵ متری تراز دریاچه ارومیه در میانه شکنندگی اکولوژیک

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  افزایش ۱.۵۵ متری تراز دریاچه ارومیه در یک سال آبی گذشته در نگاه نخست نشانه ای از بازگشت آب به یکی از بحرانی ترین زیست بوم های ایران است. اما وقتی این عدد در قالب یک سناریوی عملی مدیریت حوضه آبریز بررسی می شود، تصویر پیچیده تری از وضعیت دریاچه به دست می آید.

سناریوی نخست به سالی شبیه سال آبی گذشته اشاره دارد؛ سالی که بارش در حوضه آبریز نسبت به دوره های خشک افزایش پیدا می کند. در چنین شرایطی رودخانه های منتهی به دریاچه ارومیه آب بیشتری حمل می کنند و همزمان بخشی از ذخیره سدهای بالادست نیز برای تقویت جریان های ورودی رهاسازی می شود. در این وضعیت اگر برداشت آب در بخش کشاورزی تا حدی کنترل شود، بخشی از جریان طبیعی رودخانه ها دوباره به دریاچه می رسد. نتیجه این همزمانی افزایش ورودی ها و کاهش نسبی برداشت، بالا آمدن تراز دریاچه است؛ اتفاقی که در سال آبی گذشته باعث رشد ۱.۵۵ متری سطح آب شد.

سناریوی دوم اما وضعیت شکننده تری را ترسیم می کند. اگر در سال های آینده میزان بارش کاهش پیدا کند یا رهاسازی سدها محدود شود، ورودی آب به دریاچه به سرعت افت می کند. در چنین شرایطی اگر الگوی مصرف در بخش کشاورزی تغییر نکرده باشد و برداشت آب از رودخانه ها و منابع زیرزمینی ادامه پیدا کند، افزایش تراز به دست آمده در مدت کوتاهی از بین می رود و سطح آب دوباره روند کاهشی خواهد گرفت.

سناریوی سوم به مهم ترین مسیر احیای پایدار دریاچه مربوط می شود؛ یعنی مدیریت تقاضای آب در حوضه آبریز. بیش از ۸۰ درصد مصرف آب در این منطقه به بخش کشاورزی اختصاص دارد. در یک سناریوی اصلاحی، سطح زیر کشت محصولات پر مصرف کاهش پیدا می کند، شیوه های آبیاری سنتی جای خود را به روش های بهره ور می دهند و الگوی کشت به سمت محصولات کم مصرف حرکت می کند. در چنین شرایطی حتی در سال هایی با بارش متوسط نیز بخشی از آب رودخانه ها فرصت پیدا می کند تا به دریاچه برسد و تراز آن به شکل پایدار حفظ شود.

سناریوی چهارم به بعد اکولوژیک دریاچه مربوط است. اگر روند افزایش تراز ادامه پیدا کند و بخش هایی از بستر خشک شده دوباره زیر آب برود، احتمال شکل گیری کانون های گرد و غبار نمکی کاهش می یابد. این مسئله برای شهرهای اطراف دریاچه اهمیت زیادی دارد زیرا طوفان های نمکی می توانند خاک کشاورزی را تخریب کنند و تهدیدی برای سلامت ساکنان منطقه باشند.

در مجموع افزایش ۱.۵۵ متری تراز دریاچه ارومیه را می توان نقطه ای امیدوارکننده در مسیر احیا دانست، اما این افزایش زمانی معنا پیدا می کند که در قالب یک سناریوی پایدار مدیریت منابع آب تثبیت شود. تجربه سال های گذشته نشان داده است که بدون کاهش فشار برداشت در حوضه آبریز و اصلاح الگوی مصرف، هر افزایش تراز می تواند تنها یک بهبود موقت در چرخه بحران دریاچه باشد.