روند واگذاری کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست چگونه است؟

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،   روند واگذاری کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست در نظام حمایتی کشور مبتنی بر مجموعه‌ای از قوانین مدنی، مقررات قضایی و دستورالعمل‌های تخصصی بهزیستی است؛ فرایندی که سال‌هاست در چارچوب‌های مشخص اجرا می‌شود اما پیچیدگی‌های حقوقی و تفاوت ماهوی میان گروه‌های مختلف کودکان باعث شده روایت آن با ابهام‌هایی همراه باشد. امروز حدود ۸۷ درصد کودکان تحت حمایت، در دسته بدسرپرستان قرار می‌گیرند؛ کودکانی که پدر، مادر یا جد پدری آنان در قید حیات هستند اما بر اساس ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی و حکم دادگاه خانواده، صلاحیت نگهداری از فرزند را به‌طور موقت از دست داده‌اند. در این موارد، چون اولیای قهری هنوز وجود دارند، قانون به‌طور مطلق اجازه واگذاری دائم یا فرزندخواندگی را نمی‌دهد و حتی اگر سال‌ها کودک در مراکز شبانه‌روزی زندگی کند، امکان واگذاری دائمی برایش مهیا نمی‌شود. این کودکان تنها از مسیرهای «سرپرستی موقت» یا «خانواده امین» می‌توانند وارد زندگی خانوادگی شوند و هرگونه تصمیم دائمی نیازمند بازگشت به حکم قضایی و بررسی مجدد وضعیت والدین است.

در نقطه مقابل، ۱۳ درصد کودکان فاقد پدر، مادر و جد پدری هستند و در این گروه، قانون اجازه می‌دهد فرایند فرزندخواندگی یا سرپرستی دائم با رعایت مجموعه‌ای از شرایط انجام شود. زوج‌های متقاضی باید حداقل پنج سال از زندگی مشترک‌شان گذشته باشد و در این مدت فرزندی به دنیا نیاورده باشند. ناتوانی پزشکی در باروری باید توسط پزشکی قانونی تأیید شود و خانواده موظف است بخشی از اموال خود را به نام کودک منتقل کند تا جایگزینی برای سهم‌الارث او باشد. این مرحله یکی از مهم‌ترین ضمانت‌های قانونی در حمایت از آینده کودک است؛ اما در سرپرستی موقت، با وجود طی شدن بخش عمده مراحل، انتقال اموال انجام نمی‌گیرد و کودک برای مدت مشخصی در خانواده قرار می‌گیرد تا شرایط زندگی‌اش از فضای مرکز فاصله بگیرد.

در سال‌های اخیر، با افزایش درخواست عمومی برای مشارکت در نگهداری کودکان و با توجه به این‌که بسیاری از متقاضیان یا به سن ۳۰ سالگی ـ حداقل سن مقرر در قانون ـ رسیده‌اند یا خود صاحب فرزندند، طرح «میزبان» طراحی شد. این طرح از سال ۱۴۰۲ آغاز شد و اکنون وارد سومین سال اجرا شده است. ضرورت اجرای گسترده‌تر آن از زمان وقوع جنگ ۱۲ روزه و سپس جنگ رمضان افزایش یافت، زیرا موجی از مشارکت‌طلبی اجتماعی برای همراهی با کودکان آسیب‌پذیر ایجاد شد. در این طرح، کودک یا نوجوان می‌تواند تا ۱۸ سالگی در خانه یک خانواده به‌عنوان «میهمان» زندگی کند؛ بدون نیاز به حکم قضایی و بدون انتقال اموال. تنها شرط بنیادین، حفظ هویت خانوادگی کودک و تأمین امنیت روانی و جسمی دو طرف است. دلیل حساسیت بیشتر در انتخاب خانواده میزبان نیز دقیقاً به همین نقطه بازمی‌گردد: کودک نباید از محیطی ناایمن خارج شود و وارد محیطی با مخاطرات جدید گردد.

طرح میزبان برخلاف تصور عمومی، مختل‌کننده پیوندهای عاطفی کودک نیست. متخصصان بهزیستی معتقدند حضور حتی یک روزه کودک در یک خانواده واقعی ارزشمندتر از ماندن طولانی‌مدت در فضای فرصت‌سوز و محدودکننده مراکز شبانه‌روزی است. تیم‌های تخصصی سازمان به خانواده‌های میزبان مجموعه دوره‌های عمومی و حرفه‌ای ارائه می‌کنند؛ دوره‌هایی شامل آشنایی با حقوق کودک، اصول تربیتی، بهداشت جسمی و روانی، مهارت‌های ارتباطی، مدیریت خشم و استرس، شیوه تعامل میان فرزندان خانواده میزبان و کودک جدید، نحوه برخورد با رویدادهای ناگهانی داخل خانه و شیوه گزارش‌دهی به مراکز تخصصی شهرستان و استان. تمام این آموزش‌ها طراحی شده تا خانواده میزبان بتواند نقشی امن، مسئولانه و آگاهانه برای کودک ایفا کند و سازمان نیز در کوتاه‌ترین زمان ممکن مداخله کند تا حقوق کودک به‌طور کامل رعایت شود.

برنامه‌های سال ۱۴۰۵ در حوزه کودک بر مبنای توسعه مدل‌های خانواده‌محور تنظیم شده است. سیاست‌گذاران قصد دارند تنوع مدل‌ها را افزایش دهند تا هیچ کودکی تنها به دلیل محدودیت‌های قانونی یا نبود متقاضی، ناچار به ماندگاری طولانی در مرکز نباشد. طرح‌هایی مانند میزبان، خانواده امین، سرپرستی دائم و برنامه‌های بازپیوند به اقوام، در کنار مدل‌های جدیدی که در دست تدوین‌اند، پاسخ به موج گسترده تقاضا در سراسر کشور است؛ موجی که به‌قدری شدت یافت که در بسیاری از استان‌ها دیگر کودک واجد شرایط برای واگذاری وجود نداشت. بیشتر متقاضیان برای گروه سنی زیر ده سال ثبت‌نام می‌کنند و به همین دلیل نوجوانان ۱۵ تا ۱۶ ساله کمتر با پذیرش دائمی مواجه می‌شوند و بیشتر به بستگان یا اقوام بازپیوند می‌شوند.

متقاضیانی که قصد دارند در حوزه مراقبت از کودکان با سازمان همکاری کنند، کافی است به پایگاه‌های رسمی بهزیستی مراجعه کنند و در بخش ویژه خدمات مراقبتی ثبت‌نام انجام دهند. در صورتی که شرایط بحرانی شود، یا کودک واجد شرایطی شناسایی گردد، پس از ارزیابی‌های روانی، اجتماعی و امنیتی، امکان واگذاری موقت، دائم یا میزبانی برای خانواده فراهم می‌شود. تمامی این فرایندها با هدف رعایت منافع عالی کودک و تضمین امنیت و سلامت او طراحی شده و با نظارت تخصصی و حقوقی مداوم همراه است.