ایران در مدار «تنش آبی ـ حرارتی»/ تهران با مخازن قرمز، کشور با ۶۵ درصد پرشدگی / لار با ۶ درصد و ماملو با ۱۴ درصد در مرز بحران آبی + نمودار

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، 25 اردیبهشت 1405، در حالی فرا رسیده که نقشه منابع آبی ایران تصویری دوگانه و متناقض از وضعیت سدها ارائه می‌دهد؛ از یک سو آمارهای رسمی وزارت نیرو از رشد ۶۸ درصدی ورودی آب به سدهای کشور نسبت به سال گذشته حکایت دارد و از سوی دیگر، مخازن کلیدی در استان‌های پرجمعیت و راهبردی همچنان در وضعیت هشدار قرار دارند. این تناقض، مهم‌ترین نشانه بحران پیچیده آب در ایران امروز است؛ بحرانی که دیگر فقط به «کمبود بارش» محدود نیست و اکنون به مسئله‌ای ساختاری در حکمرانی آب، الگوی مصرف، توسعه شهری و تغییرات اقلیمی تبدیل شده است.

بر اساس داده‌های رسمی، حجم ورودی آب به سدهای کشور از ابتدای سال آبی تا کنون به ۳۵.۶ میلیارد متر مکعب رسیده؛ رقمی که در مقایسه با مدت مشابه سال قبل جهشی قابل توجه دارد. اما آنچه در لایه‌های پنهان این آمار دیده می‌شود، فاصله ناچیز با متوسط ۱۰ ساله است؛ تنها ۸ درصد بیشتر از میانگین بلندمدت. این یعنی بخش مهمی از رشد فعلی، ناشی از خشکسالی شدید سال گذشته بوده و نه بازگشت پایدار ایران به شرایط ترسالی.

در ظاهر، مخازن سدهای کشور با ۶۵ درصد پرشدگی شرایطی قابل قبول دارند، اما واقعیت میدانی متفاوت است؛ زیرا بحران آب ایران، بحران «توزیع مکانی» منابع است، نه صرفاً کمبود عددی ذخایر.

تهران؛ پایتختی که روی مرز تنش آبی ایستاده است

نگاه به وضعیت سدهای تأمین‌کننده آب تهران، تصویر نگران‌کننده‌ای را آشکار می‌کند. سد لار تنها ۶ درصد پرشدگی دارد؛ عددی که عملاً به معنای خروج این سد از مدار مؤثر تأمین آب است. این سد نسبت به متوسط ۱۰ ساله، ۴۵ درصد افت را تجربه می‌کند.

سد ماملو نیز با تنها ۱۴ درصد پرشدگی، وارد محدوده بحران شده است. افت ۷۵ درصدی نسبت به روند ۱۰ ساله، نشان می‌دهد شرق و جنوب شرق تهران در تابستان پیش‌رو با فشار جدی بر شبکه تأمین آب مواجه خواهند شد.

حتی سد طالقان که یکی از پشتوانه‌های حیاتی تهران و البرز محسوب می‌شود، اکنون فقط ۴۰ درصد پر است و نسبت به میانگین بلندمدت ۴۷ درصد عقب‌تر قرار دارد. این اعداد در شرایطی ثبت می‌شود که مصرف آب تهران همچنان در سطوح بالا باقی مانده و الگوی مصرف خانگی، شهری و فضای سبز تغییر محسوسی نکرده است.

تنها نقطه نسبتاً امیدوارکننده در اطراف تهران، سد لتیان است که با ۹۲ درصد پرشدگی وضعیت مناسبی دارد، اما کارشناسان هشدار می‌دهند اتکا به یک یا دو سد در منطقه‌ای با جمعیت میلیونی، عملاً ریسک امنیت آبی پایتخت را افزایش می‌دهد.

گرمای زودرس؛ دشمن خاموش ذخایر سدها

آنچه امسال شرایط را از بسیاری سال‌های گذشته متفاوت می‌کند، آغاز زودهنگام موج‌های گرمای شدید است. ثبت دماهای بالاتر از ۴۰ درجه سانتی‌گراد در اردیبهشت‌ماه در مناطق جنوبی و شرقی کشور، صرفاً یک رخداد هواشناسی عادی نیست؛ این اتفاق مستقیماً به معنای شتاب گرفتن تبخیر آب از سطح سدها و خاک است.

در اقلیم خشک ایران، بخش بزرگی از منابع آبی پیش از آنکه وارد شبکه مصرف شود، در اثر تبخیر از دست می‌رود. هرچه دما بالاتر رود، سرعت این اتلاف نیز افزایش می‌یابد. به همین دلیل، حتی در سال‌هایی که ورودی سدها رشد می‌کند، تضمینی برای عبور ایمن از تابستان وجود ندارد.

در واقع ایران اکنون با نوع تازه‌ای از بحران مواجه است؛ «بحران تبخیر». بحرانی که در آن افزایش دما، عملاً بخشی از بارندگی‌ها و ذخایر آبی را بی‌اثر می‌کند. سدهایی که روی کاغذ پر هستند، در عمل زیر فشار گرمای ممتد تابستان، با افت سریع ذخایر روبه‌رو می‌شوند.

خراسان؛ قلب بحران پنهان آب در شرق کشور

اگر تهران در مرکز توجه قرار دارد، شرق کشور آرام‌آرام به کانون بحران عمیق‌تری تبدیل می‌شود. سد دوستی در خراسان با افت ۸۳ درصدی ذخایر، یکی از بحرانی‌ترین وضعیت‌های کشور را تجربه می‌کند. این سد نه تنها برای تأمین آب شرب، بلکه برای امنیت اقتصادی و کشاورزی منطقه نیز اهمیت حیاتی دارد.

سد بارزو در خراسان شمالی نیز ۷۸ درصد کاهش ذخایر را ثبت کرده است. این اعداد نشان می‌دهد شرق ایران با وجود برخی بارش‌های مقطعی، همچنان درگیر خشکسالی انباشته چندساله است؛ خشکسالی‌ای که اثرات آن به‌سادگی جبران نمی‌شود.

در چنین شرایطی، افزایش مصرف تابستانی می‌تواند فشار مضاعفی بر شهرهای شرقی وارد کند؛ به‌ویژه در مناطقی که همزمان با بحران آب، با افزایش دما و رشد تقاضای برق نیز روبه‌رو هستند.

آمارهای امیدوارکننده‌ای که نباید گمراه‌کننده باشند

برخی سدها امسال شرایط بسیار بهتری دارند. سد نهند در آذربایجان شرقی صددرصد پر شده و نسبت به سال گذشته ۹۲ درصد رشد دارد. سد استقلال هرمزگان نیز رشد خیره‌کننده‌ای را ثبت کرده و حجم ذخایر آن نسبت به سال قبل ۱۰ برابر شده است.

سدهای گلستان، بوستان و وشمگیر نیز جهش قابل توجهی را تجربه کرده‌اند و سد زیردان در سیستان و بلوچستان به ۸۷ درصد پرشدگی رسیده است.

اما مسئله اصلی اینجاست که پراکندگی جغرافیایی این بهبودها، الزاماً با مراکز پرمصرف و پرجمعیت کشور هم‌پوشانی ندارد. ایران امروز با بحران «عدم توازن» روبه‌روست؛ آب در برخی حوضه‌ها افزایش یافته، اما در مراکز مصرف، ذخایر همچنان شکننده‌اند.

مدیریت مصرف؛ آخرین سپر پیش از بحران

کاهش ۱۳ درصدی خروجی آب سدها نسبت به متوسط ۱۰ ساله نشان می‌دهد سیاست کنترل برداشت و مدیریت مخازن در دستور کار قرار گرفته است. این اقدام احتمالاً برای حفظ ذخایر استراتژیک تابستانی انجام شده، اما این سیاست بدون همراهی مصرف‌کنندگان، اثر محدودی خواهد داشت.

واقعیت این است که تابستان ۱۴۰۵ برای ایران فقط یک فصل گرم نیست؛ آزمونی برای ظرفیت واقعی مدیریت بحران آب کشور است. رشد جمعیت شهری، فرسودگی شبکه توزیع، مصرف بی‌رویه، کشاورزی پرمصرف و گرمایش شدید هوا، همگی به‌طور همزمان در حال فشار آوردن بر منابع محدود آبی هستند.

اکنون خطر اصلی نه خالی شدن کامل سدها، بلکه فرسایش تدریجی امنیت آبی در کلانشهرهاست؛ وضعیتی که می‌تواند خود را در قالب افت فشار آب، جیره‌بندی پنهان، محدودیت مصرف و تنش اجتماعی نشان دهد.

تابستان هنوز آغاز نشده، اما نشانه‌ها روشن است؛ ایران وارد دوره‌ای شده که حتی «سدهای نیمه‌پر» نیز دیگر تضمینی برای آرامش نیستند.