تقابل هشدار ویروس‌شناسان با خوش‌بینی رسمی مقامات وزارت بهداشت/ پروفسور ناجی: هانتاویروس به ایران نزدیک است/ معاون وزیر بهداشت: جای نگرانی نیست

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  در روزی که معاون بهداشت وزارت بهداشت با لحنی آرام گفت «هیچ موردی از هانتاویروس در کشور گزارش نشده و جای نگرانی نیست»، هشدار آشکار از زبان رئیس مرکز تحقیقات ویروس‌شناسی کشور نیز خبر داد که  «فاصله ورود هانتاویروس به ایران چندان دور نیست.» در میانه این دوگانگی، پرسش اصلی نه درباره وجود یا عدم وجود ویروس، بلکه درباره آمادگی نظام سلامت در برابر آن است.

اظهارات آرام و بی‌خط معاون وزارتخانه در ظاهر تلاشی برای کنترل اضطراب عمومی بود، اما در عمق خود نشانه‌ای نگران‌کننده از زخم تکراری انکارهای اولیه است؛ همان الگویی که در روزهای آغازین بحران کرونا شاهدش بودیم. بحران‌های ویروسی معمولاً نه از شدت بیماری، بلکه از تأخیر در پذیرش واقعیت آغاز می‌شوند.

ماجرای کشتی، آغاز زنجیره جهانی هشدارها

در گفت‌وگوی پروفسور علیرضا ناجی رئیس مرکز ویروس شناسی  با  رکنا، ماجرایی شرح داده شد که بذر این نگرانی جهانی را کاشته است؛ اپیدمی کوچک اما قابل‌توجهی در یک کشتی مسافرتی که مسافرانش از چندین کشور سوار شده بودند. چند مورد ابتلا به هانتاویروس در میان سرنشینان گزارش شد و بررسی‌ها نشان داد احتمالاً عامل همان ویروس شناخته‌شده‌ای است که سال‌ها در جوندگان گردش داشته اما اکنون به انسان‌ها رسیده است. این رخداد یادآور شیوه‌ای است که بیماری‌های نوپدید در دنیای درهم‌تنیده امروز گسترش می‌یابند؛ از کانال سفرهای چندملیتی تا تماس‌های نزدیک و بی‌نظارت.

هانتاویروس؛ ویروسی قدیمی با رفتار نو

اگرچه هانتاویروس پدیده‌ای تازه نیست، اما پیچیدگی ژنتیکی آن و تنوع جغرافیایی‌اش باعث شده هر ظهور جدید، رنگی از ناشناختگی به خود بگیرد. نوع جهان قدیم آن، که در آسیا و اروپا دیده می‌شود، معمولاً تب خونریزی‌دهنده و سندروم کلیوی ایجاد می‌کند؛ نوع جهان جدید در آمریکای جنوبی اما چهره‌ای خشن‌تر دارد و با سندروم ریوی شدید و مرگ‌ومیر بالای پنجاه‌درصد شناخته می‌شود. ویژگی RNA تک‌رشته‌ای آن، زمینه جهش آسان در ساختار ژنتیکی را فراهم می‌کند و این همان نقطه‌ای است که هر اپیدمی بالقوه از آن آغاز می‌شود.

مخزن بیماری زیر پای شهر؛ نقش جوندگان در چرخه انتقال

آنچه نگرانی را در ایران جدی‌تر می‌کند، ارتباط مستقیم این ویروس با جمعیت جوندگان شهری است. موش‌ها مخزن اصلی‌اند و واگیری از طریق تماس انسان با ترشحات آنان اتفاق می‌افتد؛ از فاضلاب‌ها و انبارها تا مواد غذایی آلوده. ایران از نظر تراکم جوندگان شهری، در وضعیت مطلوبی نیست؛ کافی است نگاهی به کانال‌های روباز، انبارهای غلات و مناطق پیرامونی کشتارگاه‌ها انداخته شود تا معلوم شود که خطر بالقوه در سایه است. اینجا نقطه‌ای است که باید از سخنان آرام معاونت بهداشت عبور کرد و از وزارتخانه انتظار نقشه عملیاتی داشت نه صرفاً پیام اطمینان‌بخش.

قابلیت انتقال انسان به انسان؛ خطوط قرمز هشدارها

ویروس آندس در آمریکای جنوبی ثابت کرده است که در شرایط خاص، می‌تواند میان انسان‌ها منتقل شود؛ از سرفه و عطسه گرفته تا تماس با وسایل آلوده بیمار. همین رفتار متفاوت باعث شد کارشناسان جهانی خواستار سطح هشدار بالاتری باشند. اگرچه ناجی تأکید کرده است که چنین انتقالی در ویروس‌های جهان قدیم نادر است، اما منطق علم ایمنی زیستی حکم می‌کند بر مبنای بدترین سناریو آماده باشیم نه بر پایه خوش‌باوری آماری. خاطره تلخ بی‌توجهی‌های اولیه در ماجرای کرونا هنوز تازه است.

لایه‌های پیشگیری و کمبود سرمایه‌گذاری در آموزش عمومی

پیشگیری در برابر ویروس‌هایی با چرخه حیوانی-انسانی، بیش از هر چیز بر آموزش عمومی، رعایت بهداشت فردی و کنترل وسایل مشترک استوار است. اما در ایران، تجربه نشان داده برنامه‌های آموزشی معمولاً پس از وقوع بحران اجرا می‌شوند، نه پیش از آن. مردم هنوز نمی‌دانند تماس غیرمستقیم با فضولات جوندگان چگونه می‌تواند راه ورود ویروس شود. این شکاف اطلاعاتی نتیجه مستقیم رویکرد تبلیغاتی وزارت بهداشت است که بیماری را تنها در قالب پیام‌های کوتاه رسانه‌ای خلاصه می‌کند.

دوره نهفتگی طولانی؛ خطر پنهان در گردش سفرها

هانتاویروس آندس می‌تواند تا ۴۲ روز در بدن بدون نشانه بماند. این فاصله زمانی در دنیایِ پر رفت‌وآمد امروز یعنی ده‌ها سفر بین‌المللی از مبدأ تا مقصد بدون هشدار. زنجیره انتقال ممکن است آرام شکل گیرد، بی‌آنکه نظام پایش مرزی متوجه شود. دکتر ناجی با اشاره به گزارش مواردی از ترکیه، عملاً زنگ خطر را برای منطقه به صدا درآورده است. بازگشت به الگوی «انکار تا بحران» نه فقط یک خطای تکراری، بلکه بی‌توجهی به حافظه جمعی جامعه‌ علمی است.

ضرورت نوسازی مدل نظارت سلامت؛ رویکرد سلامت واحد

دکتر ناجی در سخنان خود بر مفهوم «سلامت واحد» تأکید کرد؛ پیوندی میان سلامت انسان، حیوان و محیط زیست. در ایران این مفهوم هنوز در حد شعار باقی مانده است. در حالی که کنترل زئونوزها باید با همکاری هم‌زمان وزارت بهداشت، سازمان دامپزشکی، جهاد کشاورزی و محیط زیست انجام شود، واقعیت این است که هیچ سازوکار مشترکی برای تبادل داده میان این نهادها وجود ندارد. نبود بانک اطلاعاتی از ویروس‌های در گردش میان حیوانات، ضعف بنیادی در سیستم سلامت ملی است که هر ویروس تازه آن را آشکارتر می‌کند.

سیاست سلامت در برابر سیاست آرامش رسانه‌ای

مسئله امروز نه وجود یا عدم وجود هانتاویروس در کشور، بلکه نوع مواجهه با آن است. اظهارنظرهایی از جنس آرامش‌بخشی، بدون پشتوانه اجرایی، شکل تازه‌ای از انکار خاموش‌اند. جامعه علمی کشور انتظار دارد وزارت بهداشت به جای نفی خطر، ساختار پایش جوندگان را فعال کند، زیرساخت آزمایشگاهی را آماده نگه دارد و برنامه اطلاع‌رسانی به استان‌های مرزی را از همین امروز آغاز کند.

اگر این هشدارها جدی گرفته نشود، فاصله‌ای که دکتر ناجی «چندان دور» نمی‌داند، ممکن است در سکوتی مشابه آنچه در زمستان ۱۳۹۸ تجربه شد، به ناگاه فرو بریزد و بار دیگر جامعه در میانه انکار ناگهانی، به استقبال یک اپیدمی جدید برود.

در پایان، واقعیت ساده است، ویروس‌ها منتظر تصمیم مقام‌های رسمی نمی‌مانند. آنها تنها از خلأ سیاست و تأخیر در واکنش تغذیه می‌کنند. امروز، آزمون هانتاویروس در ایران، نه آزمون پزشکی که آزمون صداقت و برنامه ریزی برای مواجهه ، نهاد سلامت است.