تناقض گویی مقامات از روایت علم در ایران؛ از «رشد ۱۲ درصدی اثرگذاری» تا «هزاران سند علمی از دست‌رفته»/ داستان ۴۸۰۰ مقاله‌ای که هرگز منتشر نشد

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، در حالی که مقام‌های علمی کشور از «رشد چشمگیر اثرگذاری پژوهش‌های ایران» سخن می‌گویند، گزارش‌های رسمی دیگر از داخل همان ساختار حکمرانی علم، تصویری متفاوت و حتی نگران‌کننده از وضعیت تولید علم در کشور ارائه می‌دهد؛ تصویری که در آن قطعی‌های مکرر اینترنت، یکی از عوامل مستقیم کاهش حضور ایران در پایگاه‌های معتبر جهانی معرفی می‌شود.

اظهارات تازه رئیس مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC) درباره افزایش نرخ رشد استناد نرمال‌شده ایران در سال ۲۰۲۴، تنها یک روز پس از انتشار گزارشی از وزارت بهداشت منتشر شد که از «از دست رفتن هزاران مقاله علمی» به دلیل قطعی اینترنت خبر می‌داد. این هم‌زمانی، پرسش‌های جدی درباره روایت رسمی از وضعیت علم در کشور ایجاد کرده است.

روایت اول؛ رشد علمی و افزایش اثرگذاری

رئیس مؤسسه ISC اعلام کرده که ایران در شاخص «استناد نرمال‌شده برحسب رشته» در میان ۲۰ کشور برتر جهان، بالاترین نرخ رشد را ثبت کرده و این نرخ در سال ۲۰۲۴ به ۱۲.۱ درصد رسیده است. این شاخص یکی از معیارهای سنجش کیفیت و اثرگذاری علمی محسوب می‌شود و به طور معمول نشان می‌دهد که مقالات یک کشور نسبت به میانگین جهانی چقدر مورد استناد قرار می‌گیرند.

بر اساس این روایت، پژوهش‌های ایران بیش از گذشته در سطح بین‌المللی دیده می‌شوند و جایگاه علمی کشور در حال تقویت است. چنین گزارشی در نگاه نخست نشانه‌ای از پویایی نظام پژوهشی کشور تلقی می‌شود؛ اما همزمان انتشار یک گزارش دیگر از درون دولت، این تصویر را با تردیدهای جدی مواجه کرده است.

روایت دوم؛ ضربه اینترنت به تولید علم

معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت در سخنانی صریح اعلام کرده که قطعی اینترنت تأثیر مستقیم بر رتبه‌بندی علمی ایران داشته است. به گفته او، در سه مقطع زمانی در سال گذشته به دلیل قطع یا اختلال اینترنت، امکان بارگذاری مقالات در مجلات نمایه‌شده در پایگاه اسکوپوس فراهم نشده است.

به گفته این مقام مسئول، ایران حدود ۴۰۰ مجله نمایه‌شده در اسکوپوس دارد که رتبه‌بندی‌های علمی کشور تا حد زیادی به انتشار منظم مقالات در همین مجلات وابسته است. با این حال، اختلال در دسترسی به اینترنت باعث شده در برخی شماره‌های این مجلات امکان ارسال و بارگذاری مقالات فراهم نشود.

برآورد وزارت بهداشت نشان می‌دهد که در مجموع حدود ۴۸۰۰ مقاله علمی به دلیل همین اختلال‌ها در پایگاه اسکوپوس ثبت نشده‌اند؛ عددی که در نظام رتبه‌بندی علمی جهانی می‌تواند تعیین‌کننده باشد.

رقابت منطقه‌ای؛ فاصله‌ای که با اینترنت از دست رفت

اهمیت این رقم زمانی روشن‌تر می‌شود که به رقابت علمی ایران با کشورهای منطقه نگاه کنیم. بر اساس اظهارات معاون وزارت بهداشت، فاصله تولید مقاله ایران با عربستان سعودی حدود دو هزار مقاله است؛ فاصله‌ای که به گفته او با انتشار همان مقالات از دست‌رفته می‌توانست به سود ایران تغییر کند.

به بیان دیگر، اگر اختلال اینترنت رخ نمی‌داد، ایران نه‌تنها از کاهش رتبه احتمالی جلوگیری می‌کرد، بلکه حتی امکان ارتقای جایگاه خود در رتبه‌بندی جهانی نیز وجود داشت.

این موضوع نشان می‌دهد که زیرساخت ارتباطی، به یکی از عوامل مستقیم رقابت علمی کشورها تبدیل شده است؛ عاملی که در بسیاری از کشورها بدیهی و پایدار تلقی می‌شود اما در ایران هنوز به یک متغیر پرریسک تبدیل شده است.

تناقض آماری؛ رشد اثرگذاری در کنار کاهش تولید

در ظاهر، دو روایت منتشرشده درباره وضعیت علم در ایران متناقض به نظر می‌رسند. از یک سو افزایش نرخ رشد استنادها گزارش می‌شود و از سوی دیگر از کاهش فرصت‌های انتشار مقاله سخن گفته می‌شود.

اما کارشناسان علم‌سنجی می‌گویند این دو شاخص لزوماً همزمان حرکت نمی‌کنند. ممکن است تعداد مقالات کاهش پیدا کند اما میانگین استناد به مقالات باقی‌مانده افزایش یابد. با این حال، اگر اختلال در انتشار مقالات به روندی پایدار تبدیل شود، در میان‌مدت حتی شاخص‌های اثرگذاری نیز تحت تأثیر قرار خواهند گرفت.

به بیان ساده‌تر، کیفیت پژوهش بدون زیرساخت انتشار و دسترسی بین‌المللی نمی‌تواند به مزیت پایدار تبدیل شود.

زیرساختی که به مانع تبدیل شد

در اغلب نظام‌های علمی پیشرفته، اینترنت نه یک ابزار جانبی بلکه ستون اصلی فعالیت پژوهشی محسوب می‌شود. ارسال مقاله، داوری، دسترسی به پایگاه‌های علمی، همکاری‌های بین‌المللی و حتی تحلیل داده‌های پژوهشی همگی وابسته به اتصال پایدار به شبکه جهانی هستند.

در چنین شرایطی، قطعی یا محدودیت اینترنت می‌تواند زنجیره تولید علم را در چندین مرحله متوقف کند؛ از ارسال مقاله گرفته تا ارتباط با سردبیران مجلات و دریافت اصلاحات داوری.

بر همین اساس، بسیاری از پژوهشگران معتقدند آسیب قطعی اینترنت به نظام علمی کشور تنها به چند هزار مقاله محدود نمی‌شود و پیامدهای آن در همکاری‌های بین‌المللی، جذب پروژه‌های مشترک و حتی مهاجرت علمی نیز قابل مشاهده است.

مسئله‌ای فراتر از آمار

ماجرای ۴۸۰۰ مقاله از دست‌رفته تنها یک عدد در یک گزارش اداری نیست؛ این عدد نشانه‌ای از شکاف میان سیاست‌های فناوری و نیازهای واقعی نظام علمی کشور است.

از یک سو، دستگاه‌های مسئول از ارتقای جایگاه علمی ایران سخن می‌گویند و از سوی دیگر، زیرساختی که برای تحقق همین هدف ضروری است، در معرض اختلال‌های مکرر قرار دارد.

در چنین وضعیتی، پرسش اصلی نه درباره تعداد مقالات، بلکه درباره آینده رقابت علمی ایران در جهان است؛ رقابتی که در آن سرعت ارتباطات و دسترسی آزاد به شبکه‌های علمی، یکی از تعیین‌کننده‌ترین عوامل به شمار می‌رود.