افزایش ۸۰ سانتی‌متری دریاچه ارومیه؛ عبور از فاز «توقف سقوط» و ورود محتاطانه به دوره «احیای تدریجی» + فیلم

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا،  نخستین روز از خردادماه ۱۴۰۵ برای دریاچه ارومیه، فراتر از یک تغییر ساده اقلیمی، نمادی از تغییر ریل در حکمرانی منابع آب حوضه آبریز این پهنه آبی است. رسیدن تراز دریاچه به ۱۲۷۱ متر و ثبت رشد ۸۰ سانتی‌متری نسبت به سال گذشته، برای نخستین بار در شش سال اخیر، روایتگر بازگشت آب به کانون‌های بحرانی است که تا پیش از این تنها به عنوان بستری از نمک و غبار شناخته می‌شدند. حجم ۴ میلیارد مترمکعبی آب، هرچند همچنان با تراز اکولوژیک فاصله معناداری دارد، اما این پیام را به صورت صریح مخابره می‌کند که مدیریت منابع آب از مرحله «توقف سقوط» عبور کرده و وارد فاز «احیای تدریجی» شده است. شرایط فعلی دریاچه در روز اول خرداد، توصیف‌گر پهنه‌ای است که برای نخستین بار در یک دهه گذشته، تنفس دوباره زیستمندان و بازگشت برخی گونه‌های بومی را در لایه‌های آب‌شناختی خود احساس می‌کند.

واقع‌بینی در اعداد؛ چرا تراز ۱۲۷۱ متر کافی نیست

بررسی فنی داده‌های هیدرولوژیک نشان می‌دهد که تراز ۱۲۷۱ متر، علی‌رغم تمامی هیاهوی رسانه‌ای، تنها یک نقطه تثبیت است و نه مقصد نهایی. از منظر تخصصی، تراز اکولوژیک دریاچه ارومیه برای بازگشت به شرایط زیستی مطلوب، رقمی در حدود ۱۲۷۴.۱ متر تعریف شده است. این شکاف سه متری، به معنای نیاز به تزریق میلیاردها مترمکعب آب دیگر در طول سالیان متمادی است. افزایش ۸۰ سانتی‌متری تراز در سال جاری، بیشتر محصول توالی بارش‌های مناسب و اصلاح الگوی مدیریت رهاسازی از سدهای بالادست بوده است تا بازگشت دریاچه به چرخه‌های طبیعی. تحلیل دقیق‌تر بیانگر آن است که اگر در سال‌های پیش رو، تعادل میان مصارف کشاورزی در حوضه آبریز و حق‌آبه زیست‌محیطی دریاچه به نفع کشاورزی تغییر یابد، همین اندک دستاورد خردادماه نیز به سرعت در تبخیر فصلی تابستان به دست فراموشی سپرده خواهد شد.

تابستان ۱۴۰۵، به عنوان یکی از گرم‌ترین فصول پیش‌بینی شده در دهه‌های اخیر، گلوگاه اصلی برای محک زدن پایداری دریاچه ارومیه خواهد بود. رشد فعلی که نتیجه مستقیم آورد رودخانه‌ها در فصل بهار است، اکنون با چالش تبخیر گسترده مواجه خواهد بود. آنچه در گزارش‌های میدانی مشاهده می‌شود، افزایش چشمگیر سطح پوشش آبی است که در مقایسه با ماه‌های مشابه سال‌های گذشته، مساحت بیشتری را درگیر کرده است. با این حال، تداوم این وضعیت در گرو نظارت سخت‌گیرانه بر برداشت‌های غیرمجاز از آبخوان‌های زیرزمینی و رودخانه‌های منتهی به دریاچه است. هرگونه سهل‌انگاری در پایش مصارف کشاورزی در حاشیه دریاچه، می‌تواند تراز فعلی را به نقطه صفر بازگرداند؛ چرا که نوسانات تراز در دریاچه ارومیه، ماهیتی بسیار حساس به شرایط اقلیمی و مدیریت انسانی دارد.

شرایط دریاچه ارومیه در خردادماه ۱۴۰۵، بیش از آنکه یک پیروزی مطلق باشد، یک فرصت راهبردی برای بازنگری در سیاست‌های کلان محیط‌زیستی است. ثبت تراز ۱۲۷۱ متر ثابت کرد که حوضه آبریز همچنان توانایی احیا دارد، مشروط بر آنکه رویکرد «سدسازی و استحصال بی‌رویه» جای خود را به «مدیریت مصرف و کشاورزی پایدار» بدهد. اکنون که حجم آب از مرز ۴ میلیارد مترمکعب گذشته است، مدیریت اجرایی کشور باید از لاک دفاعی خارج شده و با تثبیت حق‌آبه‌های دریاچه به عنوان یک اولویت ملی، از نوسانات شدید سالانه جلوگیری کند. آنچه امروز در افق دریاچه دیده می‌شود، بازگشت تدریجی شکوهی است که دهه‌ها به دلیل سوءمدیریت به تاراج رفته بود؛ بازگشتی که برای ماندگاری، نیازمند یک استراتژی علمی و فارغ از فشارها و منافع مقطعی است.