پروفسور زارع: بتن‌ریزی در بستر رودخانه بالیقلی‌چای، عملاً به معنی از بین بردن رودخانه است / نفوذ آب را از بین می‌برد و خطر سیلاب ناگهانی را افزایش می‌دهد + فیلم

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، رودخانه‌ ها فقط مسیر عبور آب نیستند؛ رودخانه را نباید با کانال آب اشتباه گرفت. حال این روزها خبر از بتن ریزی در بستر رودخانه بالیقلی چای منتشر شده است.

زارع: بتن‌ریزی رودخانه، نفوذ آب را از بین می‌برد و خطر سیلاب ناگهانی را افزایش می‌دهد

دکتر مهدی زارع، استاد تمام زمین شناسی و متخصص حوزه زلزله و مخاطرات طبیعی، در خصوص بتن‌ریزی در بستر رودخانه بالیقلی‌چای به خبرنگار اجتماعی رکنا گفت:

هر نوع ساماندهی رودخانه با بتن، آسفالت یا مصالح مشابه معمولاً با دلایل مختلفی از جمله زیباسازی شهری، احداث خیابان و مسیر عبور یا جلوگیری از زمین‌لغزش و نشست مطرح می‌شود، اما در عمل می‌تواند به از بین رفتن کارکرد طبیعی رودخانه منجر شود.

رودخانه در وهله نخست یک مسیر طبیعی برای عبور آب است و بخشی از این فرایند از طریق نفوذ آب به بستر رودخانه انجام می‌شود. هنگامی که کف رودخانه با بتن یا آسفالت پوشانده می‌شود، امکان نفوذ آب به بستر طبیعی تا حد زیادی از بین می‌رود. در چنین شرایطی، رواناب‌های بعدی بیشتر به جریان سطحی تبدیل می‌شوند و این مسئله، به‌ویژه در محیط‌های شهری، می‌تواند خطر وقوع سیلاب را افزایش دهد.

یکی از مشکلات اصلی در محیط‌های شهری، پوشاندن بخش‌هایی از رودخانه‌ها و آبراهه‌های طبیعی با پوشش‌های نفوذناپذیر است. در تهران نیز در بخش‌هایی از رودخانه‌ها و آبراهه‌ها، اقداماتی مانند بتن‌ریزی، آسفالت‌ریزی یا احداث مسیرهای عبوری انجام شده است. نمونه‌هایی مانند محدوده گیشا، نهج‌البلاغه، بوستان ولنجک و بخش‌هایی در مرزداران در غرب تهران نشان می‌دهد که در برخی موارد، بخش‌هایی از مسیر طبیعی رودخانه یا آبراهه برای کاربری‌های شهری تغییر داده شده‌اند.

این اقدامات هم از نظر محیط‌زیستی خطرناک است، زیرا گردش طبیعی آب و فرایندهای طبیعی رودخانه را مختل می‌کند و هم از نظر افزایش احتمال وقوع سیلاب، منطقه را مستعدتر می‌کند؛ به‌ویژه در برابر سیلاب‌های ناگهانی یا فلش‌فلوها.

این مسئله در موارد مختلف آثار و خسارت‌های خود را نشان داده است. برای مثال، در سیلاب‌های سال ۱۳۹۸ در بخش‌هایی از استان‌های خوزستان و گلستان، یکی از عواملی که در برخی نقاط به تشدید خسارت‌ها کمک کرد، تغییر مسیر و بستر طبیعی آبراهه‌ها و کاهش ظرفیت نفوذ و انتقال طبیعی آب بود. هنگامی که کف آبراهه‌ها آسفالت یا بتن‌ریزی شده باشد، نفوذ آب به بستر طبیعی کاهش می‌یابد و حجم بیشتری از رواناب به شکل جریان سطحی و سیلاب وارد محیط شهری می‌شود.

متأسفانه این روند همچنان ادامه دارد. در مورد ویدیوی مربوط به اردبیل نیز ظاهراً با همین مسئله مواجه هستیم. یک مسیر طبیعی آب به‌عنوان گزینه‌ای ساده و سریع برای ساماندهی شهری، ایجاد راه، گذرگاه یا مسیر عبوری مورد استفاده قرار گرفته است.

در دهه‌های اخیر، کاربری دیگری نیز برای این آبراهه‌ها ایجاد شده و آن، تبدیل آنها به محل پارک خودرو بوده است. در برخی شهرهای شمالی، نمونه‌هایی وجود دارد که بخشی از آبراهه یا مسیر طبیعی آب به پارکینگ یا خیابان عبوری تبدیل شده و حتی بار ترافیکی در آن مستقر شده است.

این نوع تغییر کاربری می‌تواند در زمان وقوع بارش‌های شدید بسیار خطرناک باشد. نمونه‌ای که می‌توان به آن اشاره کرد، سیلاب فروردین سال ۱۳۹۱ در شهر قم است. در آنجا نیز رودخانه‌ای که از محدوده نزدیک حرم حضرت معصومه عبور می‌کرد، در بخش‌هایی به فضای پارکینگ تبدیل شده بود و در زمان وقوع سیلاب بهاری، این وضعیت به ایجاد آسیب و خسارت گسترده کمک کرد.

در تهران نیز این مسئله وجود دارد و متأسفانه در دوره‌های مختلف مدیریت شهری، به اهمیت حفظ مسیرهای طبیعی آب و نقش آنها در مدیریت سیلاب توجه کافی نشده است. در نتیجه، بخش‌هایی از محیط شهری به‌گونه‌ای تغییر کرده‌اند که در برابر خطر سیلاب، به‌ویژه سیلاب‌های ناگهانی، آسیب‌پذیری بیشتری پیدا کرده‌اند.

بنابراین، بتن‌ریزی یا آسفالت‌کردن بستر یک رودخانه را نمی‌توان صرفاً یک اقدام عمرانی یا زیباسازی شهری تلقی کرد. رودخانه یک سامانه طبیعی است و بستر آن در چرخه آب، نفوذ، انتقال رواناب و کنترل بخشی از خطر سیلاب نقش دارد. هرگونه مداخله در این بستر باید بر اساس مطالعات دقیق هیدرولوژیک، هیدرولیکی، محیط‌زیستی و ژئومورفولوژیک انجام شود؛ در غیر این صورت، ممکن است اقدامی که با هدف ساماندهی انجام می‌شود، در زمان بارش شدید خود به عاملی برای تشدید خطر و خسارت تبدیل شود.