۲۴۲ میلیون دانش آموز در جهان قربانی تعطیلی مدارس / مدارس ایران قربانی ناکارآمدی مدیریت، مدارس جهان بحران های اجتناب ناپذیر

به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، تعطیلی مدارس به دلیل آلودگی هوا، موج گرما، کمبود انرژی و مشکلات زیرساختی، فقط مختص ایران نیست. در بسیاری از کشورهای جهان نیز دانش‌آموزان به دلیل شرایط نامناسب محیطی و ضعف امکانات آموزشی، از حضور در کلاس‌های درس محروم می‌شوند؛ اما تفاوت مهم در نحوه مواجهه دولت‌ها با این بحران‌هاست. برخی کشورها با تعیین استانداردهای مشخص برای تعطیلی مدارس، تجهیز کلاس‌ها به دستگاه‌های تصفیه هوا، ایجاد سامانه‌های هشدار و اجرای برنامه‌های بلندمدت کنترل آلودگی تلاش می‌کنند وابستگی نظام آموزشی به تعطیلی را کاهش دهند.

بر اساس گزارش یونیسف با عنوان «آموزش مختل‌شده» درباره سال ۲۰۲۴، دست‌کم ۲۴۲ میلیون دانش‌آموز در ۸۵ کشور و منطقه جهان به دلیل مخاطرات اقلیمی با اختلال آموزشی مواجه شدند. موج گرما، سیل، طوفان‌های گرمسیری و خشکسالی از مهم‌ترین عوامل این اختلال‌ها بودند. همچنین دست‌کم ۲۰ کشور در سال ۲۰۲۴ تعطیلی سراسری مدارس را به دلیل حوادث اقلیمی تجربه کردند.

این آمار نشان می‌دهد که کشورهای دیگر نیز با بحران‌هایی مواجه هستند که گاهی ادامه فعالیت مدارس را غیرممکن می‌کند؛ اما مسئله اینجاست که آیا تمام این تعطیلی‌ها اجتناب‌ناپذیر هستند یا بخشی از آنها نتیجه ضعف برنامه‌ریزی و نبود زیرساخت‌های مناسب است؟

آلودگی هوا؛ مشکلی که فقط ایران با آن مواجه نیست

یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها، کشورهای جنوب آسیاست. هند، پاکستان و بنگلادش سال‌هاست با آلودگی شدید هوا، به‌ویژه در فصل زمستان، مواجه هستند. افزایش انتشار آلاینده‌ها از خودروها و صنایع، سوزاندن بقایای محصولات کشاورزی و شرایط جوی نامناسب، باعث افزایش غلظت ذرات معلق و کاهش کیفیت هوا در شهرهای بزرگ این کشورها می‌شود.

گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۲۵ با عنوان «نفسی برای تغییر؛ راهکارهایی برای هوای پاک در دشت‌های هند و گنگ و دامنه‌های هیمالیا» نشان می‌دهد که تعطیلی مدارس در برخی از این کشورها به یکی از اقدامات اضطراری مقابله با آلودگی هوا تبدیل شده است.

در دهلی‌نو هند، از سال ۲۰۱۷ برنامه واکنش درجه‌بندی‌شده به آلودگی هوا (GRAP) اجرا می‌شود. در این برنامه، با افزایش شاخص آلودگی هوا، محدودیت‌های متناسبی برای فعالیت‌های آلاینده اعمال می‌شود و در شرایط بسیار خطرناک، تعطیلی مدارس نیز در دستور کار قرار می‌گیرد.

بر اساس گزارش بانک جهانی، در برخی دوره‌های آلودگی شدید، شاخص کیفیت هوا در دهلی‌نو از ۴۵۰ نیز فراتر رفته و مدارس برای چند روز تعطیل شده‌اند.

در پاکستان نیز استان پنجاب با آلودگی شدید هوا مواجه است. دولت این استان در سال ۲۰۲۲ برنامه اقدام هوای پاک را برای کاهش آلودگی تدوین کرد. استفاده از حمل‌ونقل عمومی، کاهش آلایندگی خودروها و مدیریت منابع آلاینده از جمله راهکارهای این برنامه است. همچنین در شهر لاهور، تعطیلی مدارس در زمان افزایش شدید آلودگی به یکی از اقدامات اضطراری دولت تبدیل شده است.

با این حال، گزارش بانک جهانی یک نکته قابل‌توجه را آشکار می‌کند: حتی در شهرهایی که آلودگی هوا به محدوده بسیار ناسالم می‌رسد، واکنش دولت‌ها یکسان نیست. در دوره بررسی‌شده، دهلی‌نو در حدود یک‌سوم موارد آلودگی بسیار شدید و لاهور در حدود نیمی از این موارد مدارس را تعطیل کرده‌اند؛ در حالی که در کلکته هند، داکا بنگلادش و پیشاور پاکستان، در موارد بررسی‌شده تعطیلی مدارس به دلیل آلودگی ثبت نشده است.

این تفاوت نشان می‌دهد که حتی کشورهای درگیر یک بحران مشترک نیز سیاست‌های یکسانی برای مواجهه با آن ندارند و در برخی موارد، نبود سازوکار هماهنگ و شفاف برای تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مدارس، خود به یک مشکل مدیریتی تبدیل شده است.

کره جنوبی؛ به جای تعطیلی، کلاس‌ها را به تصفیه‌کننده هوا مجهز کرد

یکی از نمونه‌های قابل‌توجه در مدیریت آلودگی هوا، کره جنوبی است. دولت این کشور در سال ۲۰۱۸ نصب دستگاه‌های تصفیه هوا در کلاس‌های درس و مراکز نگهداری کودکان را به‌صورت سراسری الزامی کرد.

بر اساس گزارش بانک جهانی، این تجهیزات همراه با دستگاه‌های پایش کیفیت هوا در مدارس نصب شدند تا میزان آلودگی داخل کلاس‌ها اندازه‌گیری و عملکرد دستگاه‌های تصفیه متناسب با شرایط تنظیم شود.

مطالعات مورد استناد بانک جهانی نشان می‌دهد نصب یک دستگاه تصفیه هوا در کلاس می‌تواند میانگین غلظت ذرات معلق PM2.5 را حدود ۶۷ درصد و نصب دو دستگاه حدود ۸۱ درصد کاهش دهد.

این تجربه نشان می‌دهد که در کنار تعطیلی اضطراری، می‌توان با سرمایه‌گذاری در تجهیزات آموزشی و بهداشتی، میزان مواجهه دانش‌آموزان با آلودگی هوا را کاهش داد.

البته تصفیه هوای کلاس درس جایگزین کنترل آلودگی در سطح شهر نیست و نمی‌تواند به‌تنهایی مشکل منابع آلاینده را حل کند؛ اما می‌تواند بخشی از برنامه محافظت از دانش‌آموزان باشد.

سنگاپور؛ تعطیلی مدارس بر اساس آستانه مشخص آلودگی

سنگاپور نیز برای مواجهه با آلودگی هوا، به‌ویژه آلودگی ناشی از دود و آتش‌سوزی‌های جنگلی کشورهای همسایه، پروتکل مشخصی دارد.

بر اساس گزارش بانک جهانی، در این کشور تعطیلی کلاس‌ها در شرایطی که شاخص استاندارد آلاینده‌ها (PSI) در میانگین ۲۴ ساعته از ۳۰۰ فراتر برود، در دستور کار قرار می‌گیرد.

همچنین در زمان افزایش آلودگی، فعالیت‌های ورزشی و برنامه‌های خارج از کلاس محدود می‌شوند و هشدارهای سلامت در اختیار مدارس و خانواده‌ها قرار می‌گیرد.

این سیاست باعث می‌شود تصمیم درباره تعطیلی مدارس بر اساس شاخص‌های مشخص و از پیش تعیین‌شده اتخاذ شود، نه صرفاً تصمیم‌های موردی و بدون چارچوب روشن.

مالزی؛ تعطیلی مدارس با عبور شاخص آلودگی از ۲۰۰

مالزی نیز در سال ۲۰۲۶ با بحران آلودگی ناشی از دود و مه‌دود منطقه‌ای مواجه شد. بر اساس دستورالعمل وزارت آموزش این کشور در اکتبر ۲۰۲۶، مدارس در مناطقی که شاخص آلودگی هوا از ۲۰۰ عبور کند، تعطیل می‌شوند و فعالیت‌های خارج از کلاس نیز از شاخص ۱۰۰ به بالا متوقف می‌شود.

یونیسف در گزارشی در اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که آلودگی هوا در چندین ایالت مالزی به تعطیلی مدارس منجر شده است.

این کشور در کنار تعطیلی اضطراری، بر پایش کیفیت هوا در اطراف مدارس، اطلاع‌رسانی به خانواده‌ها، تهیه تجهیزات محافظتی و برنامه‌ریزی برای ادامه آموزش در شرایط بحران تأکید دارد.

یونیسف همچنین توصیه کرده است که مدارس در مناطق پرخطر به برنامه آمادگی برای آلودگی هوا، تجهیزات پایش و در صورت نیاز دستگاه‌های تصفیه هوا مجهز شوند.

کشورهای دیگر هم با ناکارآمدی مواجه‌اند؛ وجود برنامه به معنای اجرای موفق نیست

البته نباید تصور کرد کشورهای دیگر در مدیریت بحران مدارس کاملاً موفق هستند. گزارش جهانی وضعیت ایمنی مدارس در سال ۲۰۲۴ که با مشارکت ائتلاف جهانی کاهش خطر بلایا و تاب‌آوری در بخش آموزش تهیه شده، نشان می‌دهد بسیاری از دولت‌ها با وجود تدوین سیاست‌های ایمنی و برنامه‌های مدیریت بحران، در اجرای آنها ضعف دارند.

در این بررسی که ۴۶ کشور، دو قلمرو جزیره‌ای و ۲۱ واحد زیرملی در آن مشارکت داشتند، ۳۴ درصد دولت‌های پاسخ‌دهنده اعلام کردند سیاست‌ها و چارچوب‌های قانونی آنها در زمینه ایمنی مدارس ضعیف است یا به‌درستی اجرا نمی‌شود.

همچنین فقط ۳۰ درصد دولت‌ها اعلام کردند مدارس برنامه‌های ایمنی خود را به‌صورت سالانه بازبینی می‌کنند. تنها ۲۱ درصد نیز ارزیابی کامل خطرات ناشی از تغییرات اقلیمی را انجام داده بودند.

از سوی دیگر، فقط ۱۳ درصد دولت‌ها از تأمین بودجه کافی و مستمر برای نگهداری معمول ساختمان‌های مدارس خبر دادند و کمتر از ۱۲ درصد از تأمین مالی نظام‌مند برای ارتقای ساختمان‌های آموزشی آسیب‌پذیر برخوردار بودند.

این ارقام نشان می‌دهد ناکارآمدی مدیریتی و ضعف زیرساختی، مسئله‌ای محدود به ایران نیست. حتی در کشورهای دیگر نیز گاهی برنامه‌های پیشگیری روی کاغذ باقی می‌مانند و نبود بودجه و نظارت، مدارس را در برابر بحران‌ها آسیب‌پذیر می‌کند.

با این حال، تفاوت مهم این است که برخی کشورها برای اصلاح این وضعیت، استانداردهای مشخص، برنامه‌های بلندمدت و سازوکارهای پاسخ‌گویی تعریف کرده‌اند.

ایران؛ چرا آلودگی هوا هر سال به تعطیلی مدارس منجر می‌شود؟

در ایران نیز آلودگی هوا یکی از دلایل اصلی تعطیلی مدارس در فصل پاییز و زمستان است. با افزایش غلظت آلاینده‌ها، مسئولان معمولاً تشکیل کارگروه‌های اضطرار آلودگی هوا را در دستور کار قرار می‌دهند و در نهایت، تعطیلی مدارس به یکی از نخستین تصمیم‌ها تبدیل می‌شود.

در شرایطی که سلامت دانش‌آموزان در معرض خطر قرار دارد، تعطیلی مدارس می‌تواند تصمیمی ضروری باشد؛ اما مسئله اصلی این است که چرا با وجود تکرار سالانه آلودگی هوا، همچنان راهکار پایدار و مؤثری برای جلوگیری از تکرار این وضعیت اجرا نشده است؟

کنترل منابع آلاینده، نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی، بهبود کیفیت سوخت، نظارت بر صنایع، توسعه انرژی‌های پاک و کاهش وابستگی به سوخت‌های آلاینده، از جمله اقداماتی هستند که باید به‌صورت مستمر دنبال شوند.

از سوی دیگر، مدارس نیز نباید در برابر آلودگی هوا بدون امکانات رها شوند. نصب سیستم‌های تهویه و تصفیه هوای استاندارد، پایش کیفیت هوای داخل کلاس‌ها، تأمین تجهیزات گرمایشی و سرمایشی مناسب و تدوین دستورالعمل مشخص برای فعالیت مدارس در شرایط آلودگی، می‌تواند بخشی از راهکارهای محافظت از دانش‌آموزان باشد.

تجربه کره جنوبی نشان می‌دهد که تجهیز مدارس به تصفیه‌کننده هوا امکان‌پذیر است و تجربه سنگاپور و مالزی نیز نشان می‌دهد که می‌توان برای تعطیلی مدارس، آستانه‌های مشخص و سازوکارهای شفاف تعریف کرد.

تعطیلی مدارس نباید جایگزین مدیریت بحران شود

واقعیت این است که کشورهای دیگر نیز با آلودگی هوا، موج گرما، کمبود زیرساخت و حتی ضعف مدیریتی مواجه هستند؛ اما نمی‌توان همه این مشکلات را به پای حوادث غیرمترقبه نوشت. بسیاری از بحران‌های محیطی قابل پیش‌بینی هستند و دولت‌ها وظیفه دارند پیش از رسیدن فصل بحران، برای کاهش خسارت و حفظ تداوم آموزش برنامه‌ریزی کنند.

در ایران نیز تعطیلی مدارس در روزهای خطرناک آلودگی هوا قابل دفاع است، اما تکرار هر ساله این تعطیلی‌ها بدون اصلاح منابع آلاینده و تجهیز مدارس، نشان‌دهنده آن است که سیاست‌های پیشگیرانه به اندازه کافی مؤثر نبوده‌اند.

دانش‌آموزان نباید هر سال میان دو انتخاب اجباری قرار بگیرند؛ از یک سو حضور در کلاس‌های آلوده و به خطر افتادن سلامت و از سوی دیگر تعطیلی مدارس و عقب‌ماندگی آموزشی.

مدرسه باید محیطی امن برای یادگیری باشد؛ نه مکانی که با شروع سرما، افزایش آلودگی یا بروز ناترازی انرژی، فعالیت آن متوقف شود.

اگر کشورهای دیگر توانسته‌اند با ترکیبی از تصفیه هوای کلاس‌ها، پایش مستمر، استانداردهای مشخص تعطیلی و سیاست‌های کنترل آلودگی، بخشی از آسیب‌ها را کاهش دهند، این پرسش برای مسئولان ایرانی مطرح است که چرا هنوز تعطیلی مدارس به یکی از اصلی‌ترین ابزارهای مدیریت مشکلات تکرارشونده کشور تبدیل شده است؟

مدارس کشورهای دیگر هم قربانی ناکارآمدی می‌شوند، اما این واقعیت نباید بهانه‌ای برای تداوم ناکارآمدی در ایران باشد.

درباره این خبر سوالی دارید؟ در نظرات از رکنا بپرسید. پایان خبر / رکنا / کدخبر 1266772