لیسانس بگیریم که چی؟ نسل زد با مدرک‌گرایی خداحافظی کرد؟

آمارها از یک تغییر معنادار حکایت دارند؛ تعداد داوطلبان کنکور که در مقاطعی به حدود یک‌میلیون و ۵۰۰ هزار نفر می‌رسید، اکنون به حدود یک‌میلیون نفر کاهش یافته است. به بیان دیگر، در فاصله حدود دو دهه، نزدیک به نیم‌میلیون نفر از جمعیت متقاضی ورود به دانشگاه کم شده‌اند. این کاهش را نمی‌توان صرفاً به افت جمعیت جوان یا تغییرات جمعیتی نسبت داد؛ زیرا هم‌زمان، ارزش اقتصادی مدرک دانشگاهی و چشم‌انداز اشتغال فارغ‌التحصیلان نیز به یکی از دغدغه‌های جدی خانواده‌ها تبدیل شده است.

دانشگاه دیگر تضمین‌کننده آینده نیست

برای نسل‌های گذشته، دانشگاه رفتن راهی نسبتاً روشن برای رسیدن به شغل، جایگاه اجتماعی و استقلال اقتصادی بود. خانواده‌ها سال‌ها هزینه می‌کردند تا فرزندشان وارد رشته‌ای مانند مهندسی، پزشکی یا حقوق شود؛ رشته‌هایی که تصور می‌شد آینده‌ای باثبات برای آنها می‌سازند.

اما امروز این معادله برای بسیاری از جوانان تغییر کرده است. مدرک دانشگاهی لزوماً به معنای استخدام نیست و سال‌ها درس خواندن نیز الزاماً درآمد متناسب با هزینه و زمانی را که صرف تحصیل شده، به همراه ندارد.

وقتی فارغ‌التحصیل دانشگاهی برای یافتن شغل مرتبط با رشته خود با موانع متعدد روبه‌رو می‌شود، طبیعی است که داوطلب پشت کنکوری از خود بپرسد: آیا چهار سال یا بیشتر درس خواندن، واقعاً مرا به آینده‌ای که می‌خواهم می‌رساند؟

این پرسش به‌تدریج انگیزه ورود به دانشگاه را تحت تأثیر قرار داده است. بخشی از جوانان به سمت مهارت‌آموزی، کسب‌وکارهای اینترنتی، فعالیت آزاد و مسیرهایی می‌روند که تصور می‌کنند زودتر به درآمد می‌رسند.

فرار از ریاضی؛ نشانه‌ای فراتر از یک درس دشوار

یکی از ابعاد قابل تأمل این تغییر، کاهش جذابیت رشته‌های فنی و مهندسی است. ریاضی که سال‌ها دروازه ورود به بسیاری از رشته‌های مهندسی محسوب می‌شد، برای بخشی از داوطلبان به مانعی جدی تبدیل شده است.

البته نمی‌توان این موضوع را صرفاً به دشواری درس ریاضی یا ضعف تحصیلی دانش‌آموزان نسبت داد. مسئله مهم‌تر این است که جوانان چه چشم‌اندازی از آینده رشته‌های مهندسی دارند؟

وقتی دانش‌آموز می‌بیند داشتن مدرک مهندسی الزاماً به معنای برخورداری از شغل تخصصی، درآمد مناسب و امنیت شغلی نیست، انگیزه او برای تحمل رقابت سنگین کنکور و سال‌ها تحصیل کاهش پیدا می‌کند.

در چنین شرایطی، مسئله فقط فرار از ریاضی نیست؛ بلکه می‌توان از نوعی فاصله گرفتن از مسیری سخن گفت که زمانی یکی از معتبرترین راه‌های پیشرفت اجتماعی محسوب می‌شد.

دختران بیشتر وارد دانشگاه می‌شوند، اما بازار کار همچنان مسئله دارد

تغییر دیگر در ترکیب جمعیت داوطلبان کنکور، افزایش سهم دختران است. این اتفاق از یک سو نشان‌دهنده حضور پررنگ‌تر زنان در رقابت علمی و تمایل آنها به ادامه تحصیل است، اما از سوی دیگر پرسش مهمی را مطرح می‌کند: آیا سهم بیشتر زنان در دانشگاه به معنای برخورداری برابر از فرصت‌های شغلی نیز هست؟

اگر زنان در مسیر تحصیل و کسب مدرک دانشگاهی سهم قابل توجهی داشته باشند، اما هنگام ورود به بازار کار با فرصت‌های محدودتر، موانع استخدامی یا دستمزدهای نابرابر مواجه شوند، بخشی از ظرفیت علمی کشور عملاً بلااستفاده می‌ماند.

در این وضعیت، افزایش حضور دختران در دانشگاه به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه تحقق عدالت آموزشی و اقتصادی باشد. حلقه مفقوده، اتصال تحصیلات دانشگاهی به فرصت‌های واقعی اشتغال و امکان پیشرفت حرفه‌ای است.

وقتی امید به آینده شغلی ضعیف می‌شود، انگیزه تحصیل هم فرومی‌ریزد

خلوت شدن کنکور را باید در کنار چند مسئله مهم‌تر بررسی کرد: فاصله میان آموزش دانشگاهی و نیاز بازار کار، کاهش قدرت اقتصادی خانواده‌ها، نگرانی از بیکاری، مهاجرت نیروی متخصص و تغییر انتظارات نسل جدید از زندگی.

برای خانواده‌ای که با هزینه‌های سنگین زندگی دست‌وپنجه نرم می‌کند، چند سال تحصیل بدون چشم‌انداز روشن اشتغال می‌تواند تصمیمی پرریسک باشد. برای جوانی هم که می‌خواهد هرچه زودتر به استقلال مالی برسد، دانشگاهی که مسیر درآمدزایی مشخصی پیش رویش نمی‌گذارد، ممکن است دیگر اولویت نخست نباشد.

از طرف دیگر، وقتی نظام آموزشی همچنان بر رقابت برای ورود به دانشگاه تأکید می‌کند، اما ارتباط مؤثری میان رشته‌های تحصیلی، مهارت‌های مورد نیاز جامعه و فرصت‌های شغلی ایجاد نمی‌شود، نتیجه می‌تواند افزایش ناامیدی و بی‌انگیزگی باشد.

مسئله فقط کاهش داوطلبان نیست؛ مسئله تغییر رابطه جوانان با آینده است

کاهش بیش از ۲۶ درصدی جمعیت کنکوری‌ها باید هشداری برای سیاست‌گذاران آموزشی و اقتصادی باشد. نمی‌توان از جوانان انتظار داشت همچنان برای مسیری رقابت کنند که تضمینی برای اشتغال، درآمد و بهبود کیفیت زندگی آنها ندارد.

بازگرداندن جذابیت دانشگاه نیز با تبلیغ اهمیت مدرک یا افزایش ظرفیت پذیرش اتفاق نمی‌افتد. دانشگاه زمانی دوباره به انتخاب اول جوانان تبدیل می‌شود که آموزش آن با نیازهای واقعی جامعه و اقتصاد پیوند بخورد، فارغ‌التحصیلان فرصت شغلی متناسب داشته باشند و تحصیل به مسیری قابل اتکا برای پیشرفت تبدیل شود.

شاید مهم‌ترین پرسش امروز این نباشد که چرا صف کنکور کوتاه‌تر شده است؛ بلکه باید پرسید چه اتفاقی افتاده که بخشی از نسل جوان دیگر دانشگاه را راه مطمئن رسیدن به آرزوهایش نمی‌داند؟

وقتی رؤیای مهندس شدن جای خود را به نگرانی درباره آینده شغلی می‌دهد، مسئله فقط تغییر سلیقه داوطلبان نیست؛ این اتفاق می‌تواند نشانه‌ای از شکاف عمیق‌تر میان نظام آموزش، اقتصاد و امید اجتماعی باشد.