در گفت و گوی رکنا با استاد تمام زمین شناسی مطرح شد
چرا بارندگی ها به داد خشکسالی تهران؛ سفره‌های زیرزمینی و فرونشست نمی‌رسند؟/ شهری که راه نفوذ آب را با بتن و آسفالت بسته است + صوت
اجتاعی رکنا، بارندگی‌های سنگین آبان، تهران را برای دو روز زیر آب برد، اما سهم آبخوان‌های پایتخت از این بارش‌ها همچنان ناچیز ماند. دکتر مهدی زارع، استادتمام زمین‌شناسی، در گفت‌وگو با رکنا از ذخیره حدود ۳۴۰ میلیون مترمکعبی سدهای تهران و پرشدگی حدود ۱۸ درصدی آنها خبر داد و گفت برای عبور پایدار از سال آبی به ۸۰۰ تا ۸۵۰ میلیون مترمکعب ذخیره نیاز است. به گفته او، بارندگی‌های آبان می‌توانند ورودی سدها را موقتاً افزایش دهند، اما کسری منابع آب پایتخت با یک سامانه بارشی جبران نمی‌شود.
به گزارش خبرنگار اجتماعی رکنا، بارندگی‌های سنگین ۱۶ و ۱۷ آبان‌ماه تهران، بار دیگر خیابان‌ها، روددره‌ها و مسیل‌های پایتخت را به جریان انداخت؛ بارانی که در برخی مناطق شمالی و ارتفاعات تهران به بیش از ۱۴۰ میلی‌متر رسید و حجم قابل‌توجهی آب را وارد محدوده شهری کرد. با این حال، از نگاه دکتر مهدی زارع، استادتمام زمین‌شناسی، بارش فراوان الزاماً به معنای تقویت منابع آب زیرزمینی نیست؛ چراکه تهران در دهه‌های گذشته با گسترش ساختمان‌ها، بزرگراه‌ها، آسفالت و سطوح بتنی، بخش زیادی از ظرفیت طبیعی خود برای جذب آب را از دست داده است.
مهدی زارع استاد تمام زمین شناسی در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی رکنا، با تشریح وضعیت بارندگی‌های اخیر، میزان رواناب، ظرفیت نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی، وضعیت سدهای تهران، بحران فرونشست و پیامدهای توسعه نامتوازن شهری، تأکید می‌کند که مسئله پایتخت فقط کمبود بارندگی نیست؛ بلکه ساختار شهر به‌گونه‌ای تغییر کرده که بخش زیادی از آب باران به‌سرعت از سطح شهر خارج می‌شود، در حالی که منابع آب زیرزمینی همچنان تحت فشار برداشت‌های بی‌رویه قرار دارند.
به گفته این استادتمام زمین‌شناسی، بارندگی‌های اخیر اگرچه توانسته‌اند بخشی از کمبود بارش ابتدای فصل را جبران کنند، اما نه ذخایر سدهای تهران را به سطح مطمئن می‌رسانند و نه می‌توانند روند فرونشست زمین را متوقف کنند. از نظر او، تهران برای عبور از بحران آب به تغییر جدی در شیوه شهرسازی، مدیریت رواناب، تغذیه آبخوان‌ها و کنترل مصرف نیاز دارد.
بارندگی ۱۴۱ میلی‌متری در ارتفاعات تهران؛ اختلاف چشمگیر بارش در شمال و جنوب پایتخت
زارع در تشریح وضعیت بارندگی‌های تهران می‌گوید در بازه ۴۸ ساعته، از اوایل وقت ۱۶ آبان تا پایان ۱۷ آبان ۱۴۰۵، گستره شهری تهران بارش قابل‌توجهی دریافت کرد؛ هرچند بیشترین مقادیر در مناطق شمالی و ارتفاعات ثبت شد و در محدوده‌های مرکزی و جنوبی شهر میانگین بارندگی پایین‌تری وجود داشت.
به گفته او، میانگین بارش در ایستگاه‌های محدوده شهری تهران طی ۲۴ ساعت منتهی به ظهر ۱۷ آبان حدود ۳۷.۱ میلی‌متر بود. در این میان، ایستگاه قائم در منطقه یک حدود ۵۸.۸ میلی‌متر بارندگی ثبت کرد، در حالی که میزان بارش در برخی ایستگاه‌های جنوبی به حدود ۲۱ میلی‌متر رسید. میانگین بارندگی در برخی گزارش‌های مربوط به ۱۲ ساعت ابتدایی این سامانه نیز حدود ۲۸ میلی‌متر بود.
این استادتمام زمین‌شناسی با اشاره به بارش‌های سنگین‌تر در مناطق شمالی و ارتفاعات تهران توضیح می‌دهد که در ۲۴ ساعت منتهی به صبح ۱۷ آبان، میزان بارندگی در ایستگاه باغ‌گل به ۱۲۳.۶ میلی‌متر، اوشان به ۱۱۱.۶ میلی‌متر، پس‌قلعه به ۹۱.۶ میلی‌متر، میگون به ۸۱.۶ میلی‌متر، جورد به ۶۵.۱ میلی‌متر، زردبند به ۵۹.۳ میلی‌متر، سولقان به ۵۷.۲ میلی‌متر و شمیران ـ لواسان به حدود ۵۱.۸ میلی‌متر رسید.
زارع می‌گوید در مجموع بازه ۴۸ ساعته نیز میزان بارندگی در برخی نقاط، از جمله باغ‌گل، به حدود ۱۴۱.۸ میلی‌متر رسید. در این بازه، میانگین بارندگی در مناطق بالادست حدود ۸۶ میلی‌متر و در برخی مناطق پایین‌دست حدود ۳۰ میلی‌متر بود؛ اختلافی که نشان می‌دهد بارش در پهنه تهران توزیع یکسانی نداشته است.
او با اشاره به شدت بارندگی در شمال و شرق تهران می‌گوید برای مناطقی مانند میگون، لواسان، دربند، آبعلی، دماوند، پردیس و شمیرانات هشدارهای قرمز سیلاب و آب‌گرفتگی صادر شد. روددره‌هایی مانند دربند نیز با جریان قابل‌توجه آب مواجه شدند، هرچند میزان پرشدگی اولیه برخی مسیرها نسبتاً پایین بود.
۲۰ تا ۳۰ میلیون مترمکعب آب باران در گستره شهری تهران؛ حجم بارش با ذخیره آب یکسان نیست
زارع برای توضیح حجم آب واردشده به تهران در جریان این سامانه بارشی، به مساحت گستره شهری پایتخت اشاره می‌کند و می‌گوید مساحت تهران حدود ۷۳۰ تا ۷۵۰ کیلومترمربع است. اگر میانگین بارندگی در این محدوده را حدود ۳۰ تا ۴۰ میلی‌متر در نظر بگیریم، حجم کل آب حاصل از بارش در گستره شهری در حدود ۲۰ تا ۳۰ میلیون مترمکعب خواهد بود.
او برای روشن شدن ابعاد این محاسبه توضیح می‌دهد که بارش ۴۰ میلی‌متری روی محدوده‌ای به وسعت ۱۰۰ کیلومترمربع، حدود ۴ میلیون مترمکعب آب تولید می‌کند؛ اما این حجم به معنای آن نیست که تمام آب باران در زمین ذخیره یا به منابع زیرزمینی اضافه می‌شود.
به گفته زارع، برای ارزیابی اثر واقعی بارندگی باید مشخص شود چه مقدار از آب به رواناب تبدیل شده، چه میزان تبخیر شده و چه سهمی توانسته به زمین نفوذ کند. در واقع، حجم بارش با حجم آب قابل‌استفاده یا میزان تغذیه آبخوان‌ها تفاوت اساسی دارد.
او تأکید می‌کند که در محدوده‌های متراکم شهری، به دلیل وجود ساختمان‌ها، خیابان‌ها، آسفالت و پوشش‌های بتنی، بخش قابل‌توجهی از آب باران به‌جای نفوذ به زمین، روی سطح حرکت می‌کند و از طریق مسیل‌ها، روددره‌ها و شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی از شهر خارج می‌شود.
سهم ناچیز آبخوان‌ها از بارندگی؛ ضریب رواناب تهران در بارش‌های شدید به ۰.۸ می‌رسد
زارع با اشاره به وضعیت سطوح نفوذناپذیر در تهران می‌گوید در بسیاری از مناطق ساخته‌شده شهر، ضریب رواناب بالا است و در بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت می‌تواند به حدود ۰.۵ تا ۰.۸ یا حتی بیشتر برسد. این ضریب به شدت بارندگی، میزان اشباع قبلی خاک و ظرفیت شبکه زهکشی بستگی دارد.
به گفته او، در چنین شرایطی بخش زیادی از آب باران به رواناب سطحی تبدیل می‌شود و فرصت کافی برای نفوذ به لایه‌های زیرین زمین پیدا نمی‌کند. برآورد او این است که در محدوده‌های ساخته‌شده شهری، سهم نفوذ آب به آبخوان‌ها ممکن است کمتر از ۱۰ تا ۲۰ درصد باشد؛ آن هم عمدتاً در پارک‌ها، فضاهای سبز و نقاط محدودی که هنوز سطح خاک نفوذپذیر دارند.
این وضعیت در مناطق شمالی، ارتفاعات و حریم شهری متفاوت است. زارع توضیح می‌دهد که در مناطق کمتر ساخته‌شده و دامنه‌های کوهستانی، به دلیل وجود خاک و سطوح طبیعی، امکان نفوذ آب بیشتر است و در شرایط مناسب می‌تواند به حدود ۳۰ تا ۶۰ درصد یا حتی بالاتر برسد.
او با اشاره به اهمیت بارش در مناطق بالادست می‌گوید در این مناطق بخشی از بارندگی می‌تواند به تغذیه آبخوان‌ها کمک کند و حتی بارش برف در ارتفاعات نیز در صورت فراهم بودن شرایط طبیعی، در تغذیه منابع آب زیرزمینی نقش داشته باشد.
زارع معتقد است تفاوت میان مناطق شمالی و محدوده مرکزی و جنوبی تهران نشان می‌دهد که نمی‌توان برای کل شهر یک نرخ نفوذ واحد در نظر گرفت. ساختار زمین، شیب، نوع خاک، میزان ساخت‌وساز و پوشش سطحی در تعیین سرنوشت آب باران نقش دارند.
شبکه ۷۳۵ کیلومتری جمع‌آوری رواناب؛ اولویت تهران انتقال آب است، نه ذخیره آن
زارع در ادامه به شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی تهران اشاره می‌کند و می‌گوید طول این شبکه حدود ۷۳۵ کیلومتر است. وظیفه اصلی این شبکه انتقال رواناب و کاهش خطر آب‌گرفتگی و سیلاب در معابر شهری است.
به گفته او، در زمان بارندگی‌های شدید، ظرفیت برخی مجاری و کانال‌ها تکمیل می‌شود و همین مسئله می‌تواند به آب‌گرفتگی خیابان‌ها منجر شود. از سوی دیگر، وقتی آب باران با سرعت وارد شبکه جمع‌آوری و انتقال می‌شود، فرصت چندانی برای ذخیره‌سازی یا نفوذ کنترل‌شده آن به زمین باقی نمی‌ماند.
این استادتمام زمین‌شناسی توضیح می‌دهد که در حال حاضر تمرکز اصلی مدیریت شهری بر انتقال سریع آب باران برای جلوگیری از سیلاب است، نه استفاده از آن برای تغذیه آبخوان‌ها و ذخیره منابع آب.
او معتقد است در شهرهای بزرگی مانند تهران، مشهد و تبریز، بخش قابل‌توجهی از بارندگی به روانابی تبدیل می‌شود که استفاده مؤثری از آن صورت نمی‌گیرد. در بهترین حالت، اگر بارش خسارت جدی به شهر وارد نکند، موجب طراوت فضای شهری و بهبود موقت شرایط محیطی می‌شود؛ اما این اتفاق به معنای بهره‌برداری از ظرفیت بارندگی برای تقویت منابع آب زیرزمینی نیست.
زارع تأکید می‌کند که این وضعیت اجتناب‌ناپذیر نیست و با تغییر در طراحی شهری، ایجاد مخازن ذخیره‌سازی، استفاده از سطوح نفوذپذیر و هدایت کنترل‌شده رواناب می‌توان بخشی از آب باران را حفظ و به چرخه منابع آب بازگرداند.
ذخیره ۳۴۰ میلیون مترمکعبی سدهای تهران؛ فاصله نیم‌میلیارد مترمکعبی تا وضعیت مطمئن
زارع در بخش دیگری از گفت‌وگو، وضعیت منابع تأمین آب تهران را تشریح می‌کند و می‌گوید در سال‌هایی که شرایط بارندگی مطلوب است، حدود ۶۵ درصد آب موردنیاز پایتخت از منابع سطحی و پنج سد اصلی امیرکبیر، طالقان، لار، لتیان و ماملو تأمین می‌شود و حدود ۳۵ درصد نیز از منابع زیرزمینی به دست می‌آید.
به گفته او، در نیمه آبان ۱۴۰۵ مجموع ذخایر سدهای تهران حدود ۳۴۰ میلیون مترمکعب و میزان پرشدگی آنها حدود ۱۸ درصد بوده است. وضعیت برخی سدها نیز به‌مراتب نگران‌کننده‌تر است؛ به‌طوری که میزان پرشدگی سد لار حدود ۲ تا ۳ درصد، سد ماملو حدود ۱۱ درصد و سد لتیان حدود ۲۷ تا ۲۹ درصد گزارش شده است.
زارع توضیح می‌دهد که برای عبور پایدار از سال آبی، حدود ۸۰۰ تا ۸۵۰ میلیون مترمکعب ذخیره آب موردنیاز است. بنابراین، فاصله ذخایر موجود تا این سطح در حدود ۴۵۰ تا ۵۱۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود.
او با اشاره به میزان مصرف آب تهران می‌گوید مصرف روزانه پایتخت حدود ۳ میلیون مترمکعب است؛ در حالی که در سال‌های گذشته این رقم حدود ۴ میلیون مترمکعب در روز بود و با اقدامات مدیریت مصرف کاهش پیدا کرده است.
به گفته زارع، در شرایطی که ذخایر سدها به میزان موردنیاز نرسد، برای جبران کمبود منابع سطحی، برداشت از منابع آب زیرزمینی افزایش پیدا می‌کند و آب استخراج‌شده پس از تصفیه وارد شبکه تأمین آب شهر می‌شود.
او تأکید می‌کند بارندگی‌های اخیر می‌توانند ورودی موقتی به رودخانه‌ها و مخازن سدها ایجاد کنند و حتی موجب افزایش چنددرصدی ذخایر شوند، اما چنین افزایشی برای جبران کسری ساختاری منابع آب تهران کافی نیست. فاصله موجود با سطح مطلوب ذخایر همچنان صدها میلیون مترمکعب است و عبور ایمن از سال آبی به بارش‌های مستمر در پاییز و زمستان و مدیریت جدی مصرف نیاز دارد.
بارندگی‌های آبان بخشی از کمبود فصل را جبران کردند؛ اما بحران آب همچنان پابرجاست
زارع با اشاره به روند بارش‌ها از ابتدای سال آبی می‌گوید از ابتدای مهر تا حدود اواسط آبان، بارندگی‌ها در تهران عمدتاً کم یا متوسط بود، اما سامانه بارشی ۱۶ و ۱۷ آبان بخش قابل‌توجهی از بارش فصل را تأمین کرد.
به گفته او، تا صبح ۱۷ آبان میزان بارش تجمعی ایستگاه شمیران از ابتدای آبان به حدود ۱۱۷.۴ میلی‌متر رسید که از مجموع بارش نرمال مهر و آبان در این ایستگاه بیشتر بود. در شرق تهران نیز حدود ۷۵ میلی‌متر بارندگی ثبت شد و سایر ایستگاه‌ها مقادیر متفاوتی داشتند.
او توضیح می‌دهد که میانگین بلندمدت بارندگی مهر و آبان در تهران در حد چند ده میلی‌متر است و میانگین بلندمدت بارش در استان نیز حدود ۳۰ تا ۴۰ میلی‌متر گزارش می‌شود. بنابراین، بارندگی‌های اخیر در برخی ایستگاه‌ها توانسته‌اند کمبود ابتدای فصل را جبران کنند و حتی میزان بارش در بعضی نقاط به حد نرمال یا بیشتر از نرمال دوماهه برسد.
با این حال، زارع تأکید می‌کند که نباید افزایش بارندگی را با حل بحران آب اشتباه گرفت. بارش بیشتر زمانی می‌تواند به بهبود پایدار منابع آب منجر شود که بخشی از آن در سدها ذخیره و بخشی نیز به آبخوان‌ها نفوذ کند. در غیر این صورت، حتی بارندگی سنگین نیز ممکن است عمدتاً به رواناب تبدیل شود و تأثیر محدودی بر منابع آب داشته باشد.
جمع‌آوری آب باران از بام‌ها؛ راهکار مغفول برای کاهش وابستگی تهران به سدها و چاه‌ها
زارع در تشریح راهکارهای استفاده از بارندگی‌های شهری، جمع‌آوری آب باران از بام ساختمان‌ها را یکی از روش‌های قابل اجرا می‌داند.
به گفته او، آب جمع‌آوری‌شده از پشت‌بام‌ها می‌تواند در مخازن ذخیره شود و پس از فراهم شدن شرایط لازم، برای مصارف غیرشرب مانند آبیاری فضای سبز و شست‌وشو مورد استفاده قرار گیرد. این روش می‌تواند بخشی از تقاضا برای آب شرب را کاهش دهد و از هدررفت منابعی که در حال حاضر به شبکه رواناب وارد می‌شوند، جلوگیری کند.
او همچنین به امکان ایجاد مخازن سطحی و زیرزمینی در پارک‌ها، حاشیه بزرگراه‌ها و فضاهای مناسب شهری اشاره می‌کند و می‌گوید مناطقی مانند مناطق یک، سه و پنج تهران ظرفیت بررسی و اجرای طرح‌های ذخیره‌سازی آب باران و رواناب را دارند.
زارع ایجاد ترانشه‌های نفوذ و جوی‌باغچه را نیز از دیگر راهکارهای مؤثر می‌داند. این سازه‌ها می‌توانند جریان رواناب را کند کنند و فرصت بیشتری برای نفوذ آب به زمین فراهم آورند.
به گفته او، هدایت کنترل‌شده رواناب به حوضچه‌های تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها نیز می‌تواند به تقویت منابع زیرزمینی کمک کند؛ البته اجرای چنین طرح‌هایی بدون توجه به کیفیت آب امکان‌پذیر نیست. رواناب معابر شهری ممکن است آلودگی‌های ناشی از تردد خودروها و فعالیت‌های شهری را با خود حمل کند و پیش از هدایت به منابع زیرزمینی باید از نظر کیفیت بررسی و در صورت نیاز تصفیه شود.
این استادتمام زمین‌شناسی تأکید می‌کند که اجرای این راهکارها به سرمایه‌گذاری، طراحی در مقیاس محله، بررسی شرایط زمین‌شناختی و هماهنگی میان شهرداری، شرکت آب و فاضلاب و شرکت آب منطقه‌ای نیاز دارد. به اعتقاد او، با برنامه‌ریزی درست می‌توان بخشی از وابستگی تهران به سدها و چاه‌ها را کاهش داد.
آسفالت نفوذپذیر و جوی‌باغچه؛ بازگرداندن ظرفیت جذب آب به کالبد شهر
زارع با اشاره به تجربه برخی کشورهای شمال اروپا و اسکاندیناوی در استفاده از مصالح نفوذپذیر می‌گوید در این کشورها از آسفالت و بتن‌هایی استفاده می‌شود که امکان عبور آب از سطح معابر و نفوذ آن به لایه‌های زیرین را فراهم می‌کنند.
او معتقد است تهران نیز باید در بازسازی معابر و طراحی فضاهای شهری به سمت استفاده از مصالح نفوذپذیر حرکت کند؛ زیرا ادامه استفاده گسترده از آسفالت و بتن معمولی، ظرفیت طبیعی زمین برای جذب آب را محدود می‌کند.
به گفته زارع، بخشی از فضاهای سبز تهران که در اواخر دهه ۶۰، دهه ۷۰ و تا حدودی دهه ۸۰ در زمین‌های بایر و خاکی ایجاد شدند، از نظر افزایش سطوح نفوذپذیر اقدام مثبتی بودند. اما در مقابل، در بسیاری از پروژه‌های عمرانی، سطح زمین با دیواره‌های بتنی، آسفالت و سازه‌های سخت پوشانده شده است.
او برای نمونه به محدوده‌ای در بزرگراه مدرس، پیش از تقاطع با بزرگراه رسالت و شهید سلیمانی، اشاره می‌کند که بخشی از زمین‌های آن به فضای سبز تبدیل شده است. زارع در مقابل، درباره ساختار بزرگراه امام علی و دیواره‌های بتنی آن هشدار می‌دهد و معتقد است چنین طراحی‌هایی علاوه بر کاهش امکان نفوذ آب، در زمان حوادث و آب‌گرفتگی می‌توانند خطراتی برای سرنشینان خودروها ایجاد کنند.
او می‌گوید اگر در چنین مسیرهایی سیلاب یا آب‌گرفتگی شدید رخ دهد و هم‌زمان تصادفی اتفاق بیفتد، محصور بودن مسیر با دیواره‌های بتنی می‌تواند امکان خروج افراد گرفتار را محدود کند. از نگاه او، این نگرانی در برخی بخش‌های بزرگراه نیایش نیز قابل طرح است.
زارع تأکید می‌کند که طراحی شهری باید علاوه بر عبور خودروها و انتقال سریع آب، ایمنی شهروندان، حفظ مسیرهای طبیعی جریان آب و امکان نفوذ بارندگی را نیز در نظر بگیرد.
ساخت‌وساز روی شیب‌های طبیعی؛ آزادراه تهران ـ شمال و حذف آخرین فضاهای نفوذپذیر
زارع در ادامه گفت‌وگو، با انتقاد از گسترش ساخت‌وساز در دامنه‌ها و مناطق طبیعی، به محدوده ابتدای آزادراه تهران ـ شمال و مسیر منتهی به شهرهای ییلاقی اشاره می‌کند.
او می‌گوید در این محدوده، آپارتمان‌ها بخش زیادی از شیب طبیعی زمین را پوشانده‌اند و توسعه ساختمان‌ها در کنار آزادراه، فضای طبیعی باقی‌مانده را به‌شدت محدود کرده است. به گفته او، وقتی سطح دامنه با ساختمان و سازه‌های عمرانی پوشانده می‌شود، امکان نفوذ طبیعی آب باران کاهش می‌یابد و مسیرهای طبیعی جریان آب نیز ممکن است تغییر کنند.
این استادتمام زمین‌شناسی معتقد است توسعه شهری نباید به معنای تبدیل تمام زمین‌های در دسترس به ساختمان و زیرساخت باشد. زمین‌های طبیعی، شیب‌های کوهستانی، آبراهه‌ها و اراضی کشاورزی کارکردهای مهمی در تعادل اکولوژیک و کاهش مخاطرات طبیعی دارند و نباید صرفاً به‌عنوان زمین آماده ساخت‌وساز دیده شوند.
او با اشاره به سابقه حدود ۶۰ ساله تصمیم‌گیری در حوزه مسکن و شهرسازی می‌گوید در بسیاری از دوره‌ها، ملاحظات محیط‌زیستی و اکولوژیک در اولویت نخست تصمیم‌گیران قرار نداشته است. به اعتقاد زارع، نگاه غالب در بخش‌هایی از این دوره آن بوده که از زمین و منابع موجود تا حد امکان برای توسعه استفاده شود، بدون آنکه همیشه پیامدهای بلندمدت این تصمیم‌ها به اندازه کافی مورد توجه قرار گیرد.
زارع تأکید می‌کند مطالبه مسکن از سوی مردم، مطالبه‌ای قابل‌درک و جدی است، اما پاسخ به این نیاز نباید صرفاً به اختصاص زمین بیشتر و گسترش ساخت‌وساز محدود شود. زمین‌های کشاورزی، دامنه کوه‌ها و مناطق حساس از نظر زمین‌شناختی و محیط‌زیستی، ظرفیت نامحدودی برای توسعه ندارند و ساخت‌وساز در آنها باید بر پایه مطالعات دقیق انجام شود.
تجربه سرپل‌ذهاب؛ ساخت‌وساز روی زمین‌های آبرفتی خسارت زلزله را تشدید می‌کند
زارع برای توضیح اهمیت شرایط زمین در انتخاب محل ساخت‌وساز، به تجربه زلزله سرپل‌ذهاب اشاره می‌کند و می‌گوید در جریان بازدید از این منطقه با حجم بسیار زیادی از ویرانی مواجه شده است.
زارع با اشاره به کیفیت پایین برخی ساختمان‌ها و رعایت نشدن حداقل استانداردهای ساخت‌وساز توضیح می‌دهد که محل احداث ساختمان‌ها نیز در میزان خسارت اهمیت داشته است. به گفته او، بخش‌هایی از محله‌های آسیب‌دیده روی زمین‌های کشاورزی و رسوبات آبرفتی ساخته شده بودند؛ زمین‌هایی که از نظر شرایط زمین‌شناختی می‌توانند در زمان زلزله رفتار متفاوتی نسبت به زمین‌های سخت‌تر داشته باشند.
این استادتمام زمین‌شناسی توضیح می‌دهد که رسوبات نرم و آبرفتی می‌توانند امواج لرزه‌ای را تشدید کنند و در نتیجه، شدت لرزش و میزان آسیب به ساختمان‌ها افزایش یابد. از نگاه او، در بررسی خسارت‌های زلزله نباید تنها کیفیت سازه را در نظر گرفت؛ بلکه جنس زمین، شرایط زیرسطحی و محل قرارگیری ساختمان نیز اهمیت اساسی دارند.
زارع با اشاره به ساخت‌وسازهای انجام‌شده در زمین‌های کشاورزی و برخی پروژه‌های مسکن مهر و ساختمان‌های شخصی‌ساز تأکید می‌کند که توسعه مسکن بدون توجه به مطالعات زمین‌شناختی و لرزه‌ای می‌تواند خطرات جدی برای ساکنان ایجاد کند.
دستکاری دامنه‌های البرز؛ از دربند و گلابدره تا مرادآباد و فرحزاد
زارع در ادامه به ساخت‌وساز در دامنه‌های البرز و مناطق شمالی تهران اشاره می‌کند و می‌گوید گسترش ساختمان‌ها در این مناطق، در بسیاری از نقاط با تغییر مسیر آبراهه‌های طبیعی، پوشاندن زمین با بتن و آسفالت و مداخله در شیب دامنه‌ها همراه بوده است.
او از مناطقی مانند دربند، گلابدره، اطراف دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، مرادآباد و شهرک نفت نام می‌برد و توضیح می‌دهد که در این محدوده‌ها، دستکاری در ساختار طبیعی دامنه و پوشاندن مسیرهای عبور آب می‌تواند تعادل زمین را برهم بزند.
به گفته زارع، وقتی آبراهه‌های طبیعی با سازه‌های بتنی پوشانده می‌شوند یا مسیر جریان آب تغییر می‌کند، آب در زمان بارندگی ممکن است از مسیرهای دیگری عبور کند و فشار بیشتری بر بخش‌هایی از دامنه وارد شود. این مداخلات در کنار ساخت‌وسازهای سنگین می‌توانند زمینه ناپایداری شیب و وقوع زمین‌لغزش را فراهم کنند.
او برای توضیح این خطر به اتفاقی در سال ۱۳۸۲ در شهرک نفت، در نزدیکی مرادآباد، اشاره می‌کند و می‌گوید یکی از ساختمان‌های این محدوده بدون وقوع زلزله دچار ناپایداری شد. از نظر او، این اتفاق نشان می‌دهد که برخی دامنه‌ها به‌طور طبیعی مستعد حرکت هستند و هرگونه مداخله غیراصولی می‌تواند وضعیت آنها را بحرانی‌تر کند.
زارع همچنین به محدوده فرحزاد و سکونتگاه‌های حاشیه‌ای آن اشاره می‌کند و می‌گوید ساخت‌وساز در مجاورت زمین‌های مستعد لغزش و آبراهه‌های طبیعی، بدون توجه به شرایط زمین‌شناختی، می‌تواند خطرات جدی برای ساکنان ایجاد کند.
فرونشست ۲۵ سانتی‌متری در دشت‌های تهران؛ سه میلیون نفر در پهنه‌های فرونشستی
زارع در بخش دیگری از گفت‌وگو، فرونشست زمین را یکی از پیامدهای جدی برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی می‌داند و می‌گوید در دشت‌های استان تهران، نرخ فرونشست در بسیاری از مناطق حدود ۱۸ تا ۲۵ سانتی‌متر در سال است و در برخی نقاط بحرانی جنوب و غرب تهران و ورامین نیز می‌تواند بیشتر باشد.
به گفته او، حدود ۳ میلیون نفر از جمعیت تهران در پهنه‌های فرونشستی زندگی می‌کنند؛ از جمله ساکنان مناطق ۱۷، ۱۸، ۱۹، ۲۰ و ۲۱ و بخش‌هایی از حاشیه جنوبی و غربی شهر.
این استادتمام زمین‌شناسی تأکید می‌کند که عامل اصلی فرونشست در این مناطق، برداشت بیش از حد از منابع آب زیرزمینی است. با کاهش سطح آبخوان‌ها و فشرده شدن لایه‌های زمین، سطح زمین به‌تدریج پایین می‌رود و این روند در صورت تداوم برداشت، می‌تواند خسارت‌های جدی و گاه جبران‌ناپذیری ایجاد کند.
زارع با اشاره به بارندگی‌های اخیر می‌گوید افزایش بارش و نفوذ بخشی از آب به زمین می‌تواند اثر مثبتی بر منابع زیرزمینی داشته باشد، اما این تأثیر محدود و کوتاه‌مدت است. یک سامانه بارشی نمی‌تواند کسری انباشته آبخوان‌ها را جبران کند و روند فرونشست را متوقف سازد.
او تأکید می‌کند برای کاهش خطر فرونشست، باید برداشت سالانه از منابع زیرزمینی به شکل جدی کنترل شود، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها در دستور کار قرار گیرد و مدیریت منابع آب به‌صورت بلندمدت و یکپارچه انجام شود.
بارندگی بیشتر بدون مدیریت مصرف، راه نجات تهران نیست
زارع در جمع‌بندی توضیحات خود تأکید می‌کند که بارندگی‌های ۱۶ و ۱۷ آبان اگرچه توانسته‌اند بخشی از کمبود بارش ابتدای فصل را جبران کنند و در مناطق بالادست و ارتفاعات به تغذیه منابع آب کمک کنند، اما نمی‌توانند به‌تنهایی بحران آب تهران را برطرف کنند.
به گفته او، حجم قابل‌توجهی از بارش در محدوده ساخته‌شده شهر به رواناب تبدیل می‌شود و از طریق شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی از شهر خارج می‌شود. در مقابل، سدهای تهران همچنان با کسری ذخیره مواجه‌اند و برای تأمین آب پایتخت، برداشت از منابع زیرزمینی ادامه دارد.
این استادتمام زمین‌شناسی معتقد است تهران برای عبور از بحران آب به مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان نیاز دارد؛ کاهش مصرف، کنترل برداشت از چاه‌ها، جمع‌آوری آب باران از بام ساختمان‌ها، ایجاد مخازن ذخیره‌سازی، استفاده از آسفالت و بتن نفوذپذیر، احداث جوی‌باغچه و ترانشه‌های نفوذ، احیای آبراهه‌های طبیعی و اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها.
از نگاه زارع، مسئله تهران فقط این نیست که باران به اندازه کافی نمی‌بارد؛ مسئله این است که شهر بخش زیادی از ظرفیت طبیعی خود برای جذب و نگهداری آب را از دست داده است. باران می‌بارد، خیابان‌ها آب‌گرفته می‌شوند، رواناب به سرعت از شهر خارج می‌شود و پس از پایان بارندگی، پایتخت دوباره با همان بحران کمبود آب و فرونشست مواجه می‌شود.
به اعتقاد او، تا زمانی که نگاه حاکم بر شهرسازی تغییر نکند و زمین به‌عنوان بخشی از یک نظام طبیعی و اکولوژیک دیده نشود، بارندگی‌های سنگین نیز نمی‌توانند راه‌حل پایدار بحران آب تهران باشند. پایتخت برای نجات منابع آب خود، بیش از هر چیز به بازگرداندن امکان نفوذ آب به زمین و پایان دادن به توسعه‌ای نیاز دارد که مسیرهای طبیعی آب را زیر ساختمان، آسفالت و بتن دفن کرده است.
پایان خبر / رکنا / کدخبر 1265248
ارسال نظر