چرا شب بیست و نهم هنوز ایرانی ها را می ترساند؟ / راز روانشناختی وحشت / تحلیل روانشناسی خبر ترند

به گزارش گروه روانشناسی رکنا، فیلم سینمایی شب بیست و نهم به کارگردانی حمید رخشانی، محصول سال ۱۳۶۸، از آثار شناخته شده سینمای وحشت ایران است که با خبر پخش آن از شبکه نمایش دوباره مورد توجه قرار گرفته است. داستان فیلم از فضای باورهای عامیانه، ترس های خانوادگی و رخدادهای رازآلود برای ایجاد تعلیق استفاده می کند.

اهمیت این اثر تنها در صحنه های ترسناک آن نیست. فیلم از نشانه هایی بهره می گیرد که برای مخاطب ایرانی آشنا هستند؛ خانه، خانواده، مناسک و روایت های مربوط به نیروهای ناشناخته. همین آشنایی فرهنگی ممکن است تجربه تماشای آن را از وحشت صرفا تخیلی به ترسی نزدیک تر به زندگی روزمره تبدیل کند.

چرا صحنه های ترسناک ماندگار می شوند؟

جوزف لدو، عصب شناس و پژوهشگر سازوکارهای مغزی تهدید، در مطالعات خود نقش شبکه های عصبی مرتبط با یادگیری دفاعی را بررسی کرده است. پژوهش های این حوزه نشان می دهند رویدادهای دارای بار هیجانی می توانند توجه بیشتری جلب کنند و در شرایطی بهتر به خاطر سپرده شوند.

به همین دلیل، ممکن است تماشاگر جزئیات داستان یک فیلم قدیمی را فراموش کرده باشد، اما صدای خاص، چهره ای مبهم یا احساس ترس هنگام تماشا را به یاد بیاورد. البته ماندگاری یک تصویر ترسناک به معنای ایجاد آسیب روانی نیست و واکنش افراد تفاوت زیادی دارد.

وقتی داستان به باورهای آشنا نزدیک می شود

پل روزین، روانشناس و پژوهشگر هیجان و فرهنگ، می گوید: واکنش انسان به تجربه های ناخوشایند می تواند تحت تاثیر زمینه فرهنگی و یادگیری اجتماعی قرار گیرد. ترس نیز فقط محصول محرک های فیزیکی نیست؛ معناهایی که به یک تصویر یا موقعیت نسبت می دهیم اهمیت دارند.

وقتی فیلم از باورهایی استفاده می کند که مخاطب در کودکی شنیده است، ممکن است مرز میان داستان و خاطره های شخصی برای او از نظر هیجانی نزدیک تر شود. این به معنای تایید واقعیت نیروهای فراطبیعی نیست، بلکه نشان می دهد فرهنگ چگونه بر معنای روانی یک روایت اثر می گذارد.

چرا بعضی افراد از ترسیدن لذت می برند؟

مارگی کر، جامعه شناس و پژوهشگر تجربه ترس تفریحی، به بررسی این موضوع پرداخته است که چرا انسان ها گاهی داوطلبانه وارد موقعیت های ترسناک اما کنترل شده می شوند. در محیطی مانند سینما یا خانه، تماشاگر معمولا می داند خطری واقعی از سوی شخصیت های فیلم او را تهدید نمی کند.

این فاصله میان احساس ترس و آگاهی از امنیت می تواند برای برخی افراد هیجان انگیز باشد. با این حال، همه از چنین تجربه ای لذت نمی برند. کسانی که حساسیت بالایی به تصاویر تهدیدآمیز دارند ممکن است ترجیح دهند از فیلم های وحشت دوری کنند و این انتخاب نیز کاملا قابل احترام است.

چرا فیلم قدیمی گاهی ترسناک تر به نظر می رسد؟

حافظه انسان بازپخش دقیق گذشته نیست. خاطره تماشای یک فیلم ممکن است با فضای خانه، سن تماشاگر، واکنش اطرافیان و تجربه های همان دوره زندگی پیوند خورده باشد. در نتیجه، فرد هنگام تماشای دوباره فیلم فقط با داستان مواجه نمی شود؛ بخشی از احساسات گذشته نیز برای او زنده می شود.

این پیوند می تواند توضیح دهد چرا اثری که از نظر جلوه های ویژه با فیلم های جدید قابل مقایسه نیست، همچنان برای بعضی مخاطبان تاثیرگذار باقی می ماند.

چرا گروه روانشناسی رکنا به این خبر می پردازد؟

زیرا سینمای وحشت فرصتی برای شناخت رابطه میان هیجان، حافظه و فرهنگ فراهم می کند. به جای نسبت دادن واکنش مخاطبان به ضعف روانی یا خرافه گرایی، می توان بررسی کرد چگونه روایت های آشنا، خاطرات کودکی و انتظار وقوع خطر در تجربه ترس نقش دارند.

پیام گروه روانشناسی رکنا به مسئولان

شبکه های تلویزیونی بهتر است هنگام پخش آثار ترسناک، درباره محتوای اثر و تناسب سنی آن اطلاع رسانی روشن داشته باشند. انتخاب زمان پخش و هشدار محتوایی می تواند به خانواده ها برای تصمیم گیری آگاهانه کمک کند. همچنین معرفی و نقد علمی فیلم های قدیمی، فرصتی برای ارتقای سواد رسانه ای مخاطبان است.

راهکار برای خانواده ها

پیش از تماشای فیلم وحشت با کودکان و نوجوانان، باید به سن، حساسیت فردی و محتوای اثر توجه کرد. اگر کودک پس از تماشا ترسیده است، تمسخر احساس او یا اجبار به ادامه فیلم مناسب نیست. گفت و گو درباره ساختگی بودن داستان و فراهم کردن محیط آرام می تواند کمک کننده باشد.

تلنگر روانشناختی

بعضی فیلم ها با پایان تیتراژ تمام می شوند، اما احساسشان سال ها در حافظه می ماند. شب بیست و نهم یادآوری می کند گاهی آنچه ما را می ترساند، فقط تصویر روی پرده نیست؛ معنایی است که ذهن از گذشته با خود به تاریکی می آورد.