معاون علمی رئیس‌جمهور: آینده مدارس را معلم می‌سازد، نه فناوری

به گزارش رکنا ، معاون علمی فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور با تأکید بر ضرورت تغییر نگرش نسبت به آموزش و مدرسه گفت: امکانات و تجهیزات مهم هستند، اما آنچه اهمیت بیشتری دارد، دیدگاه افراد و به‌ویژه معلم است و آینده مدارس را فناوری نمی‌سازد؛ معلمی می‌سازد که یادگیری را برای آینده طراحی کند.

 حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، در مراسم معرفی مدل آموزشی نسل چهارم (طرح میناب)، در آستانه سال تحصیلی، با اشاره به ضرورت تغییر نگرش نسبت به آموزش و مدرسه اظهار کرد: ممکن است در نگاه اول تجهیزات و امکانات به‌عنوان یکی از عوامل اساسی آموزش مورد توجه قرار گیرند، اما امکانات نیز در کنار سایر عوامل اهمیت دارند و اولین موضوعی که باید مورد توجه قرار گیرد، دیدگاه افراد و به‌ویژه دیدگاه معلم است.

وی افزود: اگر در این جلسه بتوانیم فقط در همین زمینه، یعنی تغییر دیدگاه، اتفاقی ایجاد کنیم، بخش مهمی از مسیر را طی کرده‌ایم.

افشین با قدردانی از عملکرد نظام آموزش و پرورش گفت: ممکن است در هر سیستمی اشکالاتی وجود داشته باشد، اما خروجی آموزش و پرورش را در دانش‌آموزانی می‌بینیم که در المپیادهای جهانی مدال‌های طلا، نقره و برنز کسب می‌کنند، وارد دانشگاه‌ها می‌شوند و مدارک علمی بالای علمی دریافت می‌کنند. این دانش‌آموزان توسط معلمان تربیت شده‌اند و بعد با پدیده‌ای مانند مهاجرت نخبگان مواجه می‌شویم.

معاون علمی رئیس‌جمهور ادامه داد: بنابراین نکاتی که برای بهبود وضعیت مطرح می‌شود، به معنای خوب یا بد بودن وضعیت امروز نیست؛ نکته مهم‌تر این است که آینده به کجا می‌رود و آیا امروز دانش‌آموزان را برای آینده کشور تربیت می‌کنیم یا خیر.

وی با بیان اینکه گذشته قابل تغییر نیست، گفت: ما نمی‌توانیم به گذشته برگردیم و آن را تغییر دهیم، اما اگر قرار باشد آینده‌ای که امروز گذشته آن را می‌سازیم اصلاح شود، باید بخشی از این کار را امروز انجام دهیم. هدف از این جلسات نیز این است که بتوانیم آینده را بهتر بسازیم.

افشین با اشاره به گفت‌وگوهای معاونت علمی با بخش‌های مختلف اکوسیستم نوآوری و فناوری کشور اظهار کرد: با دانشگاه‌ها، بنیاد ملی نخبگان، بنیاد علم ایران، پارک‌ها، صندوق‌های پژوهش و فناوری و رسانه‌ها درباره ویژگی‌هایی که برای ایفای نقش در پارادایم جدید حکمرانی فناوری لازم است، گفت‌وگو کرده‌ایم و یکی از ارکان مهم آینده، اکوسیستم آموزش و پرورش است.

بخشی از شرکت‌های دانش‌بنیان در کلاس‌های درس شکل می‌گیرند

وی با تأکید بر نقش آموزش و پرورش در شکل‌گیری اکوسیستم دانش‌بنیان گفت: شرکت‌های دانش‌بنیان صرفاً در دانشگاه‌ها، شرکت‌ها و پارک‌های علم و فناوری ایجاد نمی‌شوند؛ بخشی از آنها در کلاس‌های درس ایجاد می‌شوند، چراکه ذهن نوآور را معلم می‌سازد.

معاون علمی رئیس‌جمهور با تشریح تفاوت فناوری و نوآوری گفت: فناوری یعنی اینکه یک نفر با علم، دانش و تجربه خود محصول جدیدی بسازد. این محصول می‌تواند فیزیکی باشد، می‌تواند خدمات باشد یا حتی یک اپلیکیشن باشد. زمانی که این محصول ارزش ایجاد کند، این ارزش می‌تواند اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی یا سیاسی باشد و در این صورت نوآوری اتفاق افتاده است.

وی افزود: ممکن است فردی محصول بسیار خوبی بسازد، اما از آن استفاده نشود یا نتواند آن را تجاری‌سازی و عرضه عمومی کند. بنابراین، برای اینکه نوآوری اتفاق بیفتد، باید ارزشی خلق شود.

افشین با اشاره به شرایط جدید آموزش در عصر فناوری و هوش مصنوعی اظهار کرد: امروز دانشجو در دانشگاه برای هر سؤالی می‌تواند از هوش مصنوعی پاسخ بگیرد و حتی می‌تواند سؤال‌هایی را که در کلاس مطرح نشده است از این ابزار بپرسد و یادگیری خود را عمیق‌تر کند.

وی ادامه داد: وقتی آموزش می‌تواند شخصی‌سازی شود و دانش‌آموز و دانشجو به ابزارهای متفاوتی دسترسی دارند، این سؤال مطرح می‌شود که مدرسه چه نقشی خواهد داشت.

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به نگاه رئیس‌جمهور به آینده کشور گفت: رئیس‌جمهور به‌درستی بر آینده یک کشور دست گذاشته است. ایران آینده اگر قرار باشد ساخته شود، در گذشته و در حال ساخته نمی‌شود؛ بلکه در آینده ساخته می‌شود.

بنابراین اگر قرار است ایران آینده مسیر درستی را طی کند، باید از امروز تغییر ریل و تغییر مسیر بدهیم.

وی افزود: این تغییر مسیر فقط فیزیکی نیست و صرفاً به ساختمان و تجهیزات مربوط نمی‌شود. ما باید از «مدرسه حافظ‌محور» به «مدرسه نوآوری‌محور» حرکت کنیم.

از «دانستن» تا «توانستن» و «ارزش‌آفرینی»

افشین با طرح این پرسش که اگر فناوری تا این اندازه پیشرفت کرده است که می‌تواند به پرسش‌های دانش‌آموز پاسخ دهد، چرا باید مدرسه وجود داشته باشد، گفت: مسئله امروز این نیست که دانش‌آموز ما چقدر می‌داند، چقدر اطلاعات دارد یا به چند سؤال می‌تواند پاسخ دهد؛ مسئله این است که دانش‌آموز با دانسته‌های خود چه کاری می‌تواند انجام دهد، چگونه می‌تواند دانش خود را به توانستن و مهارت تبدیل کند.

وی با اشاره به تغییرات اقتصاد امروز افزود: اقتصاد تغییر کرده و اقتصاد امروز داده‌محور و مبتنی بر نوآوری و فناوری است. دانش‌آموز امروز نیز متفاوت شده و ابزارهای متفاوتی در اختیار دارد؛ بنابراین اگر اقتصاد امروز و دانش‌آموز امروز تغییر کرده‌اند، مدرسه نیز باید متناسب با این تغییرات به سمت مدرسه آینده حرکت کند.

معاون علمی رئیس‌جمهور با تشریح چهار نسل آموزش اظهار کرد: در نسل اول آموزش، تمرکز بر دانستن و حفظ کردن است. معلم از دانش‌آموز می‌خواهد یک مفهوم را تعریف کند و اجزای آن را نام ببرد. این نوع آموزش در زمان خود کارکردهایی داشته و باعث افزایش سواد عمومی، ایجاد نظم و استانداردسازی شده است، اما توانمندی را محدود می‌کند.

وی ادامه داد: در نسل دوم، صرف اینکه دانش‌آموز مطالب را حفظ کند کافی نیست و باید دانسته‌های خود را به توانستن و مهارت تبدیل کند. در این مرحله، آزمایشگاه، کارگاه و کارآموزی مطرح می‌شود تا دانش‌آموز بتواند آنچه را یاد گرفته، انجام دهد.

افشین با بیان اینکه نسل اول و دوم آموزش در کنار یکدیگر قرار دارند، گفت: دانش‌آموز همچنان باید بداند و حفظ کند، اما بعد از دانستن باید بتواند آن را به مهارت تبدیل کند.

وی در توضیح تفاوت این دو نسل افزود: در نسل اول از دانش‌آموز می‌خواهیم مداد را تعریف کند و اجزای آن را نام ببرد؛ اما در نسل دوم می‌گوییم این مداد را طراحی و بساز. در اینجا دانش‌آموز یاد می‌گیرد چگونه یک طراحی جدید ایجاد کند.

نسل سوم؛ یادگیری از مسیر تجربه و حل مسئله

معاون علمی رئیس‌جمهور درباره نسل سوم آموزش گفت: در نسل سوم، سؤال تغییر می‌کند. برای مثال، اگر دانش‌آموز یاد گرفته باشد مدادی طراحی کند، از او می‌خواهیم با استفاده از دانسته‌هایش برای یک مسئله واقعی راه‌حل پیدا کند؛ برای نمونه، اگر در راهروی مدرسه مشکل نور وجود دارد، مداری طراحی کند که هنگام حضور یا نبودن دانش‌آموزان، میزان نور چراغ‌ها را تغییر دهد.

وی افزود: در مدرسه نسل سوم، هدف فقط پاسخ دادن به سؤالات بیشتر نیست، بلکه باید مسیری که دانش‌آموز برای رسیدن به پاسخ طی می‌کند، اصلاح شود. باید با طرح سؤال‌های مختلف و ایجاد امکان پرسشگری، اجازه دهیم دانش‌آموز خودش به پاسخ برسد.

افشین تأکید کرد: در این مسیر، معلم به دانش‌آموز کمک می‌کند و یادگیری از طریق تجربه شکل می‌گیرد. اصولی به دانش‌آموز داده می‌شود و سپس از او خواسته می‌شود با استفاده از آن اصول، مسئله‌ای را حل کند. باید به دانش‌آموز اجازه سعی و خطا، اشتباه کردن، شکست خوردن و اصلاح کردن داده شود.

وی ادامه داد: روش‌های این نسل را می‌توان در شکل‌هایی مانند ارائه و پروژه دید؛ جایی که معلم بیشتر تلاش می‌کند نقش تسهیلگر داشته باشد و به دانش‌آموز اجازه دهد حتی ایده‌ای را که ممکن است اشتباه باشد، امتحان کند.

معاون علمی رئیس‌جمهور گفت: نوع تکلیف دادن و نوع آزمون گرفتن نشان می‌دهد که معلم چگونه به آموزش نگاه می‌کند. در این رویکرد، ارزشیابی صرفاً امتحان پایان‌ترم نیست و پروژه و ارائه نیز می‌تواند بخشی از آن باشد.

نسل چهارم؛ حل مسئله واقعی و خلق ارزش

افشین با تشریح تفاوت نسل چهارم آموزش با نسل سوم گفت: نسل چهارم به نسل سوم نزدیک است، اما تفاوت عمده‌ای دارد؛ در نسل چهارم، مسئله واقعی‌تر می‌شود و دانش‌آموز باید دانسته‌های خود را برای ایجاد یک ارزش به کار بگیرد.

وی با ذکر یک مثال اظهار کرد: در نسل اول از دانش‌آموز می‌خواهیم خودکار را تعریف کند و اجزای آن را نام ببرد. در نسل دوم می‌گوییم خودکار را باز کن، اجزای آن را مونتاژ کن و دوباره ببند. در نسل سوم می‌گوییم یک کارخانه خودکاری ساخته که خوب نمی‌نویسد؛ بررسی کن چه عاملی باعث شده این خودکار خوب ننویسد.

معاون علمی رئیس‌جمهور افزود: در نسل چهارم می‌گوییم فردی وجود دارد که در دست خود معلولیت دارد؛ خودکاری برای او طراحی کن که بتواند به‌راحتی از آن استفاده کند. در اینجا دانش‌آموز یک موضوع را به ارزش تبدیل می‌کند.

وی ادامه داد: در نسل دوم می‌توان از دانش‌آموز خواست صندلی را بسازد؛ در نسل سوم می‌توان مسئله راحتی نشستن در چند ساعت را مطرح کرد؛ اما در نسل چهارم باید برای فردی با ویژگی خاص، مانند فرد دارای معلولیت، صندلی طراحی شود.

افشین تأکید کرد: بسیار مهم است که معلم این دیدگاه را متوجه شود. اگر این دیدگاه شکل بگیرد، تمرین انجام می‌شود و خلاقیت دانش‌آموز بروز پیدا می‌کند.

معلم باید طراح مسیر یادگیری باشد

وی با تأکید بر اهمیت شخصی‌سازی آموزش گفت: اگر دانش‌آموز به حوزه‌ای علاقه دارد، باید اجازه دهیم در همان حوزه عمیق شود. لازم نیست همه دانش‌آموزان در همه حوزه‌ها یکسان باشند و می‌توان حوزه‌های مختلف یادگیری و چالش را برای آنها ایجاد کرد.

معاون علمی رئیس‌جمهور افزود: معماری کلاس درس باید تغییر کند. کلاس باید چالش‌محور باشد و جای معلم و دانش‌آموز مرتب عوض شود. باید اجازه پرسشگری و ایجاد چالش داده شود و یادگیری از طریق حل مسئله و ساختن مسئله ایجاد شود.

وی گفت: معلم باید طراح مسیر باشد و یاد بگیرد چه پارامترهایی را در اختیار دانش‌آموز قرار دهد تا بتواند یادگیری کند.

افشین با اشاره به محیط یادگیری اظهار کرد: دانش‌آموز باید علاوه بر کلاس، در محیط‌های خارج از کلاس نیز قرار بگیرد، تجربه کسب کند و از خدمات این محیط‌ها استفاده کند. این محیط‌ها الزاماً فیزیکی نیستند و می‌توانند پلتفرم باشند تا دانش‌آموزانی که به تجهیزات دسترسی ندارند نیز بتوانند از آنها استفاده کنند.

وی تأکید کرد: معلم باید موقعیت بسازد و چالشی ایجاد کند که دانش‌آموز در آن موقعیت یادگیری کند. تفاوت نسل چهارم در همین نگاه است.

معاون علمی رئیس‌جمهور گفت: معلم فقط تصمیم نمی‌گیرد که چه محتوایی را تدریس کند، بلکه باید مسئله، فعالیت، منابع و شیوه تدریس را طوری کنار هم قرار دهد که یک تجربه یادگیری ایجاد شود.

وی افزود: معلم خوب معلمی است که به فرد و کلاس خود اجازه اندیشیدن و فکر کردن بدهد، اجازه دهد دانش‌آموز پرسشگر باشد و زود پاسخ ندهد؛ بلکه مسیرهایی ایجاد کند که دانش‌آموز خودش به راه‌حل برسد.

هنر؛ بخش راهبردی در پرورش خلاقیت

افشین با تأکید بر نقش هنر در آموزش گفت: هنر و خلاقیت به دانش‌آموز اجازه می‌دهد تجربه کند، ایده‌پردازی کند، شکست بخورد و از چارچوب‌ها خارج شود.

وی افزود: اگر یک برگه سفید جلوی دانش‌آموز قرار گیرد، باید این جسارت را داشته باشد که بدون اینکه به او گفته شود، روی آن نقاشی یا طراحی کند. اگر این جسارت در دانش‌آموز ایجاد شود، اعتمادبه‌نفس او در حوزه هنر نیز شکل می‌گیرد.

معاون علمی رئیس‌جمهور ادامه داد: هیچ مهندسی را نمی‌توان دید که در کار خود خلاقیت و هنر نداشته باشد. بنابراین یکی از بخش‌هایی که باید در مدارس به آن توجه شود، هنر است که نقش راهبردی دارد.

وی گفت: علوم به ما کمک می‌کنند جهان را بفهمیم، دانستن و ریاضیات امکان تحلیل را به ما می‌دهد، اما این سؤال مطرح است که چه چیزی تخیل و خلاقیت ایجاد می‌کند؛ هنر.

تحول آموزشی، تغییری هماهنگ در همه اجزاست

افشین با اشاره به تجربه کشورهای مختلف در حوزه آموزش اظهار کرد: کشورهای مختلف در زمینه تحول آموزشی، رویکردهای متفاوتی دارند. در فنلاند موضوع اتصال دانش و تلفیق علوم مختلف مورد توجه است؛ در سنگاپور تلاش می‌شود دانش‌آموزی تربیت شود که عمیق‌تر فکر کند و تفکر انتقادی داشته باشد و در ژاپن نیز بر چگونگی عمیق‌تر شدن یادگیری تمرکز شده است.

وی تأکید کرد: از جهان نباید تقلید کنیم و نباید تصور کنیم یک نسخه واحد برای آموزش وجود دارد. نکته مهم این است که تغییر در آموزش، منفرد نیست و باید میان اجزای مختلف هماهنگی ایجاد شود.

معاون علمی رئیس‌جمهور افزود: تحول در آموزش شامل چند بخش است؛ برنامه درسی باید تغییر کند و مشخص شود دانش‌آموز به چه توانمندی‌هایی نیاز دارد، روش تدریس باید تغییر کند و ارزشیابی نیز باید متناسب با این تغییرات اصلاح شود.

وی گفت: نوع امتحان گرفتن نشان می‌دهد که چگونه دانش‌آموز را تعریف کرده‌ایم. اگر از دانش‌آموز بخواهیم چیزی را طراحی و بسازد، در واقع از او می‌خواهیم دانسته‌هایش را در چارچوبی که گفته‌ایم به کار ببرد و مسئله را حل کند. اگر از او بخواهیم دانسته‌هایش را برای حل یک مسئله به کار ببرد، دامنه استفاده از دانش او وسیع‌تر می‌شود.

افشین اضافه کرد: اگر از دانش‌آموز بخواهیم چیزی طراحی کند که یک فرد دارای معلولیت نیز بتواند از آن استفاده کند، دیگر مسئله فقط به یک درس وابسته نیست و دانش‌آموز باید چند عنصر، چند درس و چند دانسته دیگر را نیز به کار بگیرد تا بتواند مسئله را حل کند.

وی همچنین بر ضرورت ایجاد فضاهای نوآوری در مدارس تأکید کرد و گفت: استفاده هوشمند از هوش مصنوعی اشکالی ندارد. می‌توان از ایده‌های هوش مصنوعی کمک گرفت، اما باید خلاقیت دانش‌آموز نیز به کار گرفته شود.

نقطه شروع اقتصاد دانش‌بنیان در مدرسه است

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به ارتباط مدرسه و اقتصاد دانش‌بنیان گفت: اگر بخواهیم مدرسه را به بخشی از اقتصاد دانش‌بنیان تبدیل کنیم، باید به این نکته توجه کنیم که شرکت‌های دانش‌بنیان فقط از دانشگاه‌ها، شرکت‌ها و پارک‌ها ایجاد نمی‌شوند؛ ذهن نوآور را معلم می‌سازد.

وی افزود: دانش‌آموز ابتدا باید کنجکاو شود، سپس پرسشگر شود، بعد با خلاقیت خود پاسخ پرسش‌ها را پیدا کند و این مسیر به نوآوری و در ادامه به توسعه اقتصادی منجر می‌شود.

افشین تأکید کرد: در سه مرحله اول این مسیر، مدرسه نقش دارد و نمی‌توان دانش‌آموز را در دانشگاه کنجکاو، پرسشگر و خلاق کرد؛ این اتفاق در مدارس می‌افتد.

وی گفت: بنابراین اگر درباره اقتصاد دانش‌بنیان صحبت می‌کنیم، نقطه شروع آن را نباید فقط دانشگاه، شرکت دانش‌بنیان یا پارک بدانیم؛ نقطه شروع آن امروز در مدارس و توسط معلمان در حال شکل‌گیری است.

آینده مدارس را معلم‌ها می‌سازد

معاون علمی رئیس‌جمهور در پایان سخنان خود اظهار کرد: آینده مدارس و فناوری نمی‌سازد؛ آینده مدارس معلمی می‌سازد که یادگیری را برای آینده طراحی بکند.

وی ادامه داد: ممکن است مدرسه‌ای امکانات بسیار ویژه و تجهیزات بسیار خوبی داشته باشد که این امکانات نیز خوب است، اما آنچه یک مدرسه را از مدرسه دیگر متفاوت می‌کند، معلم و معلمی است که دید طراحی یادگیری داشته باشد.

افشین افزود: معلم باید بتواند با سؤال‌های آسان و سؤال‌های مرسوم، ذهن دانش‌آموز را کنجکاو و پرسشگر کند و به جای اینکه صرفاً مسیر را تکمیل کند، به دانش‌آموز اجازه دهد ادامه دهد، فکر کند و مسیر خود را پیدا کند.

وی در پایان تأکید کرد: اگر قرار باشد ایران در آینده کشوری پیشرفته باشد، لازم است از امروز نقش‌هایمان را تغییر دهیم و بیشتر با یکدیگر گفت‌وگو و تجربه کنیم.