دجال همان دیجیتال است؟! / دجال دیجیتال: ظهور مسیح دروغین در عصر اینترنت

به گزارش رکنا، در متون دینی اسلامی، از «دجال» به عنوان بزرگ‌ترین فتنه آخرالزمان یاد شده است؛ موجودی فریبکار که با قدرت‌های خارق‌العاده، حقیقت را وارونه می‌نماید و دل‌ها را از مسیر هدایت منحرف می‌سازد اما اگر امروز نگاهی نو به این مفهوم بیندازیم، شاید بتوانیم ردپای این فتنه عظیم را در پیشرفته‌ترین دستاورد بشر یعنی «دنیای دیجیتال» مشاهده کنیم. جالب آنکه واژه «دیجیتال» (Digital) از نظر حروفی، شباهت نزدیکی به واژه «دجال» دارد و شاید این، بیش از یک تصادف باشد.

۱. چشم‌چپ و بینایی ناقص؛ استعاره از نگاه تک‌بعدی

در روایات آمده است که دجال یک چشم دارد و با همین نگاه ناقص، جهان را می‌بیند. اینترنت و شبکه‌های اجتماعی نیز اگرچه دریایی از اطلاعات هستند، اما اغلب ما را به نگاهی تک‌بعدی و سطحی عادت می‌دهند. الگوریتم‌ها فقط آنچه را که می‌خواهیم ببینیم، به ما نشان می‌دهند و حقیقت را در قابی مخدوش ارائه می‌کنند. کاربر مدرن، مانند کسی شده که با یک چشم به جهان می‌نگرد و دیگری را به روی تناقضات و حقایق چندلایه بسته است.

۲. آب و گنج؛ استعاره از جریان داده و سرمایه‌های اطلاعاتی

دجال در روایات، به فرمان خود باران می‌باراند و گنج‌های زمین را آشکار می‌کند. در عصر دیجیتال، «داده» جدیدترین و ارزش‌مندترین سرمایه جهان است. شرکت‌های بزرگ فناوری با «باران داده‌ای» که بر سر کاربران می‌بارانند، رفتار، علایق و حتی باورهای آنان را شکل می‌دهند. گنج‌های پنهان اطلاعات شخصی، به سودای ثروت و قدرت، استخراج و به بهای از دست رفتن حریم خصوصی به فروش می‌رسد.

۳. زنده کردن مردگان؛ استعاره از بازنمایی مجازی هویت

یکی از شگفت‌انگیزترین قدرت‌های دجال، زنده کردن مردگان است. در دنیای مجازی، هویت‌های از دست رفته، شخصیت‌های تاریخی و حتی افراد فوت‌شده، از طریق حساب‌های کاربری جعلی، دیپ‌فیک‌ها و بازنمایی‌های دیجیتال، دوباره «زنده» می‌شوند. این هویت‌های کاذب، برای فریب افکار عمومی و القای دروغ به کار گرفته می‌شوند و مرز میان حقیقت و خیال را محو می‌سازند.

۴. پیروان دجال؛ استعاره از کاربران وابسته

روایات می‌گویند بیشتر پیروان دجال، زنان، عشایر بیابان‌نشین و افراد ساده‌لوح هستند. در عصر دیجیتال، این استعاره به «کاربران آسیب‌پذیر» تبدیل شده است؛ کسانی که سواد رسانه‌ای پایینی دارند، به اخبار جعلی اعتماد می‌کنند و در لاک الگوریتمی خود گرفتار شده‌اند. شبکه‌های اجتماعی با بهره‌گیری از مکانیسم‌های روانشناختی، کاربران را معتاد خود کرده و اراده آنان را تسلیم جریان اطلاعات دروغین می‌کنند.

۵. مکان‌های امن؛ استعاره از تفکر نقادانه

در روایات، مکه و مدینه پناهگاه امن مؤمنان در برابر دجال معرفی شده‌اند. امروز، تنها پناهگاه واقعی در برابر «دجال دیجیتال»، تفکر انتقادی، سواد رسانه‌ای و بازگشت به منابع اصیل انسانی و دینی است. کسی که بتواند از میان انبوه داده‌ها، حقیقت را تشخیص دهد و وابستگی خود به الگوریتم‌ها را بشکند، همانند مؤمنی است که از فتنه دجال در امان مانده است.

جمع‌بندی

شاید دجال همان «دیو دیجیتال» نباشد، اما شبکه‌های اجتماعی و اینترنت، بی‌شک یکی از بزرگ‌ترین بسترهای فریب، وارونه‌نمایی حقایق، و از خودبیگانگی در تاریخ بشر هستند. اگر دجال نماد گمراهی و مادی‌گرایی محض است، جهان مجازی با تمام جذابیت‌هایش، امروز آیینه تمام‌نمای آن فتنه است. نجات از این دجال جدید، نه با شمشیر که با آگاهی، شکاکیت سالم و بازگشت به ارزش‌های اصیل انسانی ممکن خواهد شد. این بار، دجال در میان ماست؛ نه با چشمی کور، بلکه با هزاران چشم ریزپردازنده که هر لحظه نگاهمان را می‌دزدند و حقیقت را در هاله‌ای از داده گم می‌کنند.

دکتر محمدمَهدی درویشان‌پور؛ پژوهشگر کارآفرینی دیجیتال