یکم شهریور زادروز نجف دریابندری؛ مترجمی که ادبیات جهان را به زبان فارسی آورد

به گزارش رکنا، نجف دریابندری از نام‌های ماندگار عرصه ترجمه و ادبیات معاصر ایران است؛ مترجمی که با نثری روان، دقیق و در عین حال خلاقانه، آثار مهمی از ادبیات جهان را به خوانندگان فارسی‌زبان معرفی کرد. نام او برای چند نسل از علاقه‌مندان ادبیات با ترجمه‌هایی درخشان و نثری متفاوت گره خورده است.

دریابندری در اول شهریور ۱۳۰۸ در آبادان متولد شد. زندگی او از همان سال‌های جوانی با کتاب، ادبیات و زبان انگلیسی پیوند خورد. آبادانِ آن سال‌ها، با فضای صنعتی و حضور کارکنان و خانواده‌های خارجی، محیطی متفاوت با بسیاری از شهرهای ایران داشت و دریابندری نیز در چنین فضایی با زبان و فرهنگ انگلیسی آشنا شد.

او خیلی زود به ترجمه روی آورد و در سال‌های بعد به یکی از شناخته‌شده‌ترین مترجمان ادبی ایران تبدیل شد. ترجمه آثار نویسندگانی چون ارنست همینگوی، ویلیام فاکنر، مارک تواین و برتراند راسل از جمله کارهایی است که جایگاه او را در تاریخ ترجمه معاصر ایران تثبیت کرد.

یکی از ویژگی‌های مهم ترجمه‌های دریابندری، تلاش او برای دور شدن از ترجمه تحت‌اللفظی بود. او معتقد بود مترجم باید روح و لحن اثر را به فارسی منتقل کند؛ به همین دلیل نثر ترجمه‌هایش اغلب چنان طبیعی و زنده بود که خواننده گاه احساس می‌کرد با متنی فارسی و اصیل روبه‌رو است.

از میان آثار شناخته‌شده او می‌توان به ترجمه «پیرمرد و دریا» اثر همینگوی، «وداع با اسلحه»، «ماجراهای هاکلبری فین» و آثاری از فاکنر اشاره کرد. ترجمه‌های او تنها انتقال کلمات از زبانی به زبان دیگر نبود؛ دریابندری تلاش می‌کرد شخصیت‌ها، طنز، ریتم و فضای فرهنگی آثار را نیز به فارسی منتقل کند.

او در کنار ترجمه ادبی، به فرهنگ و آشپزی نیز علاقه‌ای جدی داشت. حاصل این علاقه بعدها در کتاب مشهور «مستطاب آشپزی؛ از سیر تا پیاز» دیده شد؛ اثری دو جلدی که با نگاهی متفاوت و طنزآمیز به غذاها و فرهنگ غذایی ایران و جهان پرداخت و به یکی از کتاب‌های محبوب حوزه آشپزی در ایران تبدیل شد.

دریابندری علاوه بر فعالیت ادبی، زندگی پرفرازونشیبی نیز داشت. در دوره‌هایی به دلیل فعالیت‌های سیاسی و شرایط اجتماعی و سیاسی آن زمان با دشواری‌هایی روبه‌رو شد، اما فعالیت ادبی خود را ادامه داد و جایگاهش را در میان مترجمان برجسته ایران حفظ کرد.

نجف دریابندری در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۹ در تهران درگذشت؛ اما مرگ او پایان حضورش در ادبیات فارسی نبود. ترجمه‌هایش همچنان خوانده می‌شوند و نثر او همچنان برای بسیاری از مترجمان و نویسندگان جوان الگویی مهم به شمار می‌رود.

امروز، در زادروز نجف دریابندری، می‌توان از او نه فقط به عنوان یک مترجم بزرگ، بلکه به عنوان یکی از معماران نثر ترجمه معاصر فارسی یاد کرد؛ کسی که کمک کرد ادبیات جهان با زبانی روان، زنده و ایرانی به خانه‌های فارسی‌زبانان راه پیدا کند.

چرا نجف دریابندری ماندگار شد؟

آنچه دریابندری را از بسیاری از مترجمان هم‌دوره‌اش متمایز می‌کرد، تنها انتخاب آثار مهم نبود؛ زبان فارسیِ ترجمه‌های او بود. او به لحن، شوخی، ضرباهنگ و شخصیت‌پردازی حساس بود و می‌کوشید متن ترجمه‌شده در زبان مقصد نیز زندگی مستقلی داشته باشد.

به همین دلیل، سال‌ها پس از انتشار بسیاری از آثار او، هنوز می‌توان ردپای زبان و نگاه نجف دریابندری را در میان علاقه‌مندان ادبیات دید.

زادروز نجف دریابندری، فرصتی برای یاد کردن از مترجمی است که مرز میان «ترجمه» و «آفرینش ادبی» را برای بسیاری از خوانندگان فارسی‌زبان کم‌رنگ کرد.