چرا بعضی زنان موفق نمی‌ خواهند زنان دیگر موفق شوند؟ / زنبور ملکه؛ پدیده‌ ای که می‌ تواند آینده شغلی زنان را نابود کند!

به گزارش رکنا، در حالی که بسیاری از بحث‌ها درباره نابرابری‌های شغلی بر تبعیض مردان علیه زنان تمرکز دارد، گاهی چالش‌ها از درون روابط میان خود زنان شکل می‌گیرد. در برخی محیط‌های کاری، زنانی که به موقعیت‌های مدیریتی و حرفه‌ای دست یافته‌اند، به جای حمایت از همکاران زن، فاصله خود را با آن‌ها حفظ می‌کنند یا حتی ناخواسته مانعی بر سر راه پیشرفتشان می‌شوند. این پدیده در روان‌شناسی سازمانی با عنوان «زنبور ملکه» شناخته می‌شود.

معصومه حاتمی، روان‌شناس، درباره این مفهوم توضیح می‌دهد که «زنبور ملکه» به رفتار برخی زنان موفق و بانفوذ در محیط کار اشاره دارد که به جای همراهی و حمایت از زنان دیگر، تلاش می‌کنند جایگاه خود را حفظ کرده و از نزدیک شدن دیگران به موقعیتشان جلوگیری کنند. به گفته او، این الگو بیشتر در محیط‌هایی دیده می‌شود که زنان در اقلیت قرار دارند و برای اثبات توانایی‌های خود تحت فشار هستند.

این رفتار می‌تواند به شکل‌های مختلفی بروز پیدا کند؛ از اختصاص فرصت‌های رشد و ارتقا به افراد نزدیک‌تر به مدیر گرفته تا نادیده گرفتن مشکلات و چالش‌هایی که زنان دیگر در محیط کار تجربه می‌کنند. گاهی نیز فرد با این استدلال که خود برای رسیدن به موفقیت مسیر دشواری را طی کرده، معتقد است دیگران نیز باید همان سختی‌ها را تجربه کنند.

با این حال، کارشناسان تأکید می‌کنند که نباید هر رفتار سختگیرانه یا استانداردهای بالای کاری را به عنوان «زنبور ملکه» تلقی کرد. یک مدیر حرفه‌ای ممکن است عملکرد کارکنان را با دقت ارزیابی کند و بازخوردهای جدی ارائه دهد، اما تفاوت زمانی مشخص می‌شود که هدف از این رفتارها حفظ قدرت شخصی و جلوگیری از رشد دیگران باشد.

به باور حاتمی، یکی از دلایل اصلی شکل‌گیری این رفتار، «فرهنگ کمبود» است؛ یعنی شرایطی که در آن فرصت‌های پیشرفت برای زنان محدود بوده و موفقیت یک زن به‌عنوان استثنا دیده می‌شود. در چنین فضایی، برخی زنان ممکن است موفقیت همکاران خود را تهدیدی برای موقعیتشان تلقی کنند.

عامل دیگری که در شکل‌گیری این رفتار نقش دارد، تلاش برای پذیرفته شدن در محیط‌های مردسالار است. برخی زنان برای اینکه جدی گرفته شوند، سعی می‌کنند خود را از دیگر زنان متمایز نشان دهند و حتی نسبت به مسائل و دغدغه‌های آنان بی‌تفاوت باشند. همچنین تجربه‌های دشوار گذشته می‌تواند باعث شود فرد همان الگوهای سختگیرانه را در قبال دیگران تکرار کند.

این رفتارها پیامدهای روانی قابل توجهی برای زنان در محیط کار به همراه دارد. کاهش اعتمادبه‌نفس حرفه‌ای، افزایش استرس و فرسودگی شغلی، کاهش احساس تعلق به سازمان و حتی تمایل به ترک شغل از جمله نتایج چنین فضایی است. برخی افراد نیز ممکن است این پیام منفی را درونی کنند که برای موفق شدن باید همان رفتارهای آسیب‌زا را تکرار کنند.

با وجود این، کارشناسان معتقدند نباید این پدیده را به معنای عدم حمایت زنان از یکدیگر دانست. در بسیاری از سازمان‌ها، زنان موفق نقش مهمی در هدایت، توانمندسازی و ایجاد فرصت برای نسل‌های بعدی ایفا می‌کنند و تلاش دارند مسیر رشد دیگران را هموارتر کنند.

برای شکستن چرخه «زنبور ملکه»، هم تغییرات فردی و هم اصلاحات سازمانی ضروری است. از یک سو، زنان موفق می‌توانند با انتقال تجربه‌ها و ایفای نقش راهنما، به رشد دیگران کمک کنند و از سوی دیگر، سازمان‌ها باید با ایجاد نظام‌های شفاف ارتقا، افزایش حضور زنان در سطوح مدیریتی و ترویج فرهنگ همکاری، زمینه رقابت ناسالم را کاهش دهند.

در نهایت، متخصصان تأکید می‌کنند که مشکل تنها به افراد محدود نمی‌شود؛ گاهی ساختار و فرهنگ سازمانی نیز در شکل‌گیری این رفتارها نقش اساسی دارد. زمانی که محیط کار بر پایه ترس، کمبود فرصت و رقابت شدید بنا شده باشد، افراد برای حفظ موقعیت خود دست به رفتارهایی می‌زنند که به دیگران آسیب می‌زند. بنابراین، ایجاد فضایی که موفقیت یک فرد را تهدیدی برای دیگری نداند، مهم‌ترین گام برای شکل‌گیری محیطی سالم‌تر و حمایتگرتر است.